ANASAYFA FOTO GALERİ VİDEOLAR DERNEKLERİMİZ KÖYLERİMİZ ZİYARETÇİ DEFTERİ ANKETLER İLETİŞİM

HABER ARA


Gelişmiş Arama

EN ÇOK OKUNANLAR

SAAT


Nogay Tatarcası (Akin Köyü Ağzı)

Tarih 01 Şubat 2010, 21:59 Editör

Yazar: Celal ÇAĞDAŞ

KASET -1 : KISIM – B

Derleme : 1

Yer : Akin Köyü

Konu : Sohbet

 

  • Erkek kiyimi kıyıp… bayı da canındadı av! Gene de korkaman.
  • Keşe keldı me?
  • Aşe.
  • Erkek bolup anaday nedı kiygen.
  • Bayı da canında tuvmudu gız?
  • O, arkadan karap turudu.
  • Naday etıp kolunu kısesıne salıp kelyatırdı. “Canıma bır kel” diymen. “Bır kel garışbam” diymen. Akırn akırn keleberedı. Anayakdan ….. şıkgan sona neddım, cesaretlendım. Betıne de bırşıy cagıpsın ellam? Betınge.
  • Yo! Cakbabıdım.
  • Heş tanımayman, bır korkaman bır korkaman. Senın betınden kaydıykenıne karamayman.
  • Şapga mapka kiydın me?
  • Bayının bır dolma ıstanı bar edı ya, gözelce, may sade her yagı, onu kiyip kelgen.
  • Tünövün netdınız?
  • Karakura'ga ketdık.
  • He, Karakura'ga bardık.
  • Gızdı kenşek etıp cıberdık. Onsana cıladık, ondan sana kerısın kerı Karakura'ga ketdık cıladık.
  • Nevşün cılaysınız?
  • İşte anav cas ölgen zavallı, ah… Anav kenşekge kaytıp acıdım.
  • Kenşektı akelgenler me bu yerge?
  • Barnakday kenşek cabcasdı.
  • Dört buklendı yavrum!... Kaydıy uzuldum.
  • İyya onlar da uzgun.
  • ….. ondan da uzgun, kaytıp cılaydı.
  • Anası ondan uzgun.
  • ….., anası; kuyövunu esıtgen zamanda; “Nav töbem şığıp ketgendey boldu” diydı. “Şımdı de nav töbem atıp turadı”
  • Men ta sondan esıttım.
  • Ba! Kuyövü öldu dedıler de.
  • Valla esıtbedım men.
  • Taaa bızım …..’dun betı aşılgan gunü esıttık de av.
  • Men onday cakın kuyövu tuvdur, diymen dolaydan dolayı kuyövudur diymen.
  • Yok bacım, kaydıy aruv cas edı. …..’dın toyunda kaydıy etdıde o cas.
  • Kaydıy aruv edı, bılay.
  • Kenşegıne barıp barıp öyle bırşıy aketedı, “Alla nav cas na gadar duşgunken kenşegıne” diymen. “Yalmasa öbyek nogaydın canında” diymen. Anav kışgıy balası bar kışenekey naday, onuman oynıyak boladı.
  • O bala desen solgan.
  • Kaydıy bolgan Alla…!
  • Kayerde oturadandılar?
  • Angarada Demetde oturadandılar, tayını şıktı Diyarbakırga ketdılar.
  • Diyarbakırga ketdılar bıltır. Tam bu köşup ketgen gunler işte.
  • Martta ketdı.
  • Olayma? Bır sene boldu ma?
  • Segız ay bolup edı.
  • Işte o yerden Uşakga ketıpdılar. Uşakgen casdın köyu. Gardaşı bar eken, bır bacısı bar eken, Uşakka ölusu ketıpdı, Angarada tören etıpdılar diya?
  • Bizım ….. kelındın de… Yanı ….., ….. aşuvlandı: Ene aketdık bır karyola bıle alamadık. dep.
  • Pancarda topdurupyatır edık, bır de ….. keldı. ….. ma, ….. me kaysı bosada? Bılmayman kı.
  • Egızler.
  • “….., yav anyerden mal kaytaraman dep nedı batırdım, moturdu batırdım” dedı. Moturdu batırdın ya, diymen men aytaman: Aruv ketdı, ….. şıgarttı, Arba da kalgan, abradı da şıgartdı. diymen, hazır ketgende. Men aytaman: Heş olmadım, etdın bır kayır abradı da şıgartta, moturdu şıgartganday. …..: “O ındemeydı, men de kaytdım keldım.” Arbamınan moturmunan bır da uğraştı anav kım, …...
  • ….. askerge ketyakganda aytayım tokda sızge: ….. askerge ketyakganda cuvurup ütebege şıktı. Ba! Bu baladın bır süygenı barıken, üylenıyekbıken, neşun heş soramadım. dep aşuvlandım. ….. ütebeden tusdu. Izına niyaka karap cuvurdu.
  • “Ba! gene de maga karamay na bala ketıp barıyatır.” diymen.
  • Özüm cılayman, özum üytup aytaman. Nav yerde turadandı. dıymen. Nav cıpden ıslap turadandı. Aman, men de turayım o yerde, diymen. Üyde bunalaman. diymen. Şıgayım da diymen. Kaydıy,  O askerge ketgende, Alla bır bunaladandım, bır bunaladandım, kaydıy. Şımdı ….. gurbetge ketdı. Şımdı olay akamayman. Yahut her dayım ketgenge.
  • Hem ….. maga heş onday “Alyakban, salyakban” dep aytbadı gız. ….. aytadı.
  • ….. kaytıp gonuşadı. diya?
  • ….. “Şaşım agardı” dıydı. “Meni kay zaman üylendırıyeksın?” diydı. “Endı men üylenmem” dıydı. Endı üy alayaken, şalışıyaken, üydü tösüyeken, maga bakıl etıp aytadı. Onsun üylenıyeken. “Ogayşım men temellı kartayırman” diydı. Anav üken bolup aytbaydandı. Bu aytadı.
  • ….. de olay. ….. de olay etedandı. “Gız anav mum geşıp ketyatır. "Nav ….. Abaydın gızını alamaysın maga.” diytan edı.
  • Kaysını gız?
  • …..’dı.
  • Bır Kurkuy'ga ketıyakganda… Bız  Kurkuy'ga ketdık, …..’dın bayı ustune üylendı ya. ….. aytdı: “Anne bır Kurkuy'ga keteyık, kaydıy bunalaman.” dep. Arba cektı, …... El tüz coldan ketse, o dolaşık coldan ketdı. ….. bar, Men bar, ketyatırmız. Tam az kalganda
  • …..: “Ala keşı çif doğurdu. (Ah ana beni eversene) dep cırladı.
  • “Ha! onu  kayerden esıttın? Sen de bılesın me?” dep şıgavuydu. Kimge …..’ge kulemız, arba tokdadı, bız ta kulemız. Gız anav gız yas şegedı, bız kulemız, gız.
  • Şeytan keldı desene.
  • Aşe, anav cır solek ortada, kayerden cır kayerden akılına tusavuydu …..’dın.
  • Maksız aytgan.
  • Nav ….. aytadı: “Kelgen kelgen maga gızadı” diydi.
  • “İşçi” diydi. “..... dayım da: Şakır kayerde, şakır kayerde? dep gızama,” diydı. “Mane, alemdın şakırından, ustune bır kök katebe kiygen.”
  • Tonup kiygendır.
  • Tonup kiygen “Mane alemdın şakırından” dıydı. Anav ….. da davar akelgen: Ak aba, Sen bolmasan ….. eşşekge minyek bolup davarga nav pancarlardın toprağını atadı.” diydı. O eşekge mınıp  ketedıken, davarlar da pancardı kemırıp kaladıken. Men de: Aruv etedıken, hele canım pancarlardın bır yagı cartı cartı, onun uşundur ta, dedim. “Alla muzeverdın tılıne tusurmesın, fena mı ettık, eşşekge mındık, pancar cedırdık gene yaramadık.” dıydı. .....'ban ursustu, davarlarına tasdı alıp alıp atdı.

 

KASET -2 : KISIM – A

 

  • İşte olay dıydıken de bugun ırslı: “….. abıy” dıydıken. “Anne” dıydıken. Araksında ….. ….. ayttı: “Hadı babaanne senı motursıkletben aketeyım. Annem arkadan negızden atlap kelır.” dedı.
  • ….. kelayatırdı. Aldına cuvura cuvura şıktı. Anav ….. tarlasından, atanalardın tarlasından adlına şıktı. Üyerge barganda aytadıken: “Goccaman bike bolup moturga mınmese ne boluyaken.” diydıken. Menı aytadıken. Karada!
  • …..’de aytıpdı: “motursıkletde menımkı, annemde menımkı, tabıy mınıyek.” diydıken. O da: “Ba! Ne de gözel annen bar.” diydiken. “Özü şırkın, özü dopdombura.” dıydıken.
  • …..’ga benzeptı O. ….. menmen töbelesse onday diydandı da “…..’dun gızı. Yüz kilovluk yüz kilovluk” dep bakıratandı, siyaka şıgıp.
  • Senı kıynaltıyak bolup.
  • İyya kıynaltıyak bolup… Şımdı de hepsınden bek O süyedı kaytara. Kelgende bır kuşaklap, ketıyakganda bır kuşaklap.
  • ….., na yerlerdı bır kara desem: “Ya! men karıyakbanma, herkez taslap taslap ketgen men mı karıyakban?” dıydı.
  • Kalamıken aşe O da keter yarın üylengende.
  • Men calgız kalırman.
  • Alıp keter senı de. Sen ne calgız kaladıkesın?
  • Bakalım kelgen kaydıy bolyak. Aruv bolyak ba, caman bolyak ba. Bır de maga “Gerizekalı” ne dese.
  • Alla esırgesın.
  • Kenşekler maga bır tane bır şıy demepguy. Eğer …..’dın kenşegı de maga bır şıy aytarsa tüsup arkamga cıgılırman.
  • Tüsup arkanga cıgılsan da dayanırsın.
  • Ne dayanıyakban, o zaman ayrı otururman. Menı üyümden alıyaklar ma? Ketbesem zorman aketıyek be?
  • Oturursun işte anav ….. bikedı aytadılar işte: “Ayrı oturu, ölup kalsa dört duvardın arasında. Üş-dört tane ulu bar.” dep, süyse de süymese de oturuyaksın.
  • Bır gun ana yerde, bır gun nav yerde, bır gun anavdın yanında, bır gun navdın yanında cururmen.
  • Alla merhametlıge tusursun.
  • Pancarda bır-ekı şırpaman mırpaman, kaytıp kelemen.
  • Pancardı ışcıge mı berdınız?
  • He, ışcıge berdık.
  • Aşe kaydıy şırpasınız?
  • Suvlaydılar.
  • Talen suvlaydılar ma?
  • He, bugun kene suvladılar. Pancardın kökunun yarısı sınıp kaladıken. Neçe kelmey senekge. Kuruptu tarla onun uşun suvlaydılar. Ertende sökseler, burgunge bırşıy kalmaydı.
  • Erte boldunuz pancardı.
  • He.
  • Men işcige berip aruv ettin diymen, …..’ge. Annem kene kelıp ketıp iş şıgaradı özune, diydı. Şırpayım diydi, aketıyek men tuvman ma, şamırıman. diydı.
  • Gız şamırman aketır ya, anav bikesimen balası şırpıp otursa, men de üyde bos tursam bolamıken.
  • Bikesinı de aketbesın.
  • Bikesını de aketbese bolmaydı, Bikesine aytadı ya maga aytamaydı.
  • Sen kaş yaşındasın kart aba?
  • Altbışdört yaşındaman.
  • Heşte bır şıy tuvkesın.
  • Heşte bır şıy tuv ma? Altı sene sona yitbiş. Yitbiş dedımıdı…
  • Işın bitmiş, diysin me?
  • Şımdı gene pancarga neçe baramız. O zaman da pancarga da baramassık.
  • Kelırmıken onnar ekı üş günden?
  • Onnar kenşek tusyatırganda, arpa şaşadılar. Bılmegen şıyları coguken, özlerının de.
  • Arpa, cüzüm, lamleme şaşadılar.
  • Para şaşsın da onnar.
  • Para da şaştı kuyöv cas, şaşa şaşa kettı. “…..’ge tolturup kuymadınız kısesıne?” diydıler.
  • …..’dın ulu da olay ettı. Sen bar mıdın?
  • Bar edım. Men barıp kayırlı bosun aytıp kaytdım da.
  • Cekatının ekı kısesını tolturgan. Şaşa şaşa kırdı üyge.
  • Bikeler me kapışadıken?
  • Bikeler, …..’men ekevmuz, tasdın ustune şığıbıdık. Sıkışıp kaldık o yerde, para almadan geştın, bır tolı edı havle.
  • Bızım köyde de kenşek tusgende mık ne şaktıradılar da onlar ne uşun boladı.
  • Mık şaktırganları, mıktay yapışıp kal, o üyden şıkba, oturup kal. dep sagadılar.
  • May ne boladı?
  • May day cımsak bolyak yanı, surat sallamıyak.
  • Sıse neşün taksige sınadı?
  • Suvday ömrü… Suv tavsuleme. Suvday ömurlü bolyak.
  • Kasık?
  • Kasık da ışte kısmat yav. Hepsı kassıkban cagılıyatır.
  • Terıge de bastıradılar da?
  • Terıge de terıcı bolsun diydandırlar.
  • O avelden kalgan, onu bılmeymız.
  •  
  • Anav terıdı soruyatırdı, ….. yenge. “Terı bardı da?” dep.
  • Sorar aşe.
  • Aşe bızde cenge şıktık tunövün, kuru kuruga, ne kapı bastık, ne nettık.
  • Uşunman, onar kapıdı bastırmadılar da temelli… Cenge şıkbasan “şıkbadı” diydiler. Ene köyde üken gızına şıktı.
  • Şankırıvga ketgende, ketbedın dep, kelın kestı kestı her nedın basına bır tokuldatatandı. “Sız ketbezsınız, curmessınız, curmyek yerge curursunuz.” dep. Bu seper de ….. alıp aytbadı heş. Kelın cenge menge şıgyak cursun, tursun, demedı. Bosa da, ket gızının sonu dedım. Ketkeysı de aytbadı. Özune aytgan bosa bilmam.
  • He ….. “hadı hazırsın ma” dedı.
  • Ogayşım atbadı. Men  aytdım da sağa hazır bolup tur, dep aytganda mınıp ketersın, dep.
  • El adetını ne ettırmeydı aşe tokta?
  • Onar da bolmaydıken, icat tuvken.
  • Adet bolmasa da bu yerge kelgende kapı bastırgan bosabolurdu.
  • Cenge şıkbanda kapı  bastırma bolur ma? Bolmaz.
  • Cenge şıkbagangı akıs bolur dep basdırmagan bossa bırmem ya?
  • Mahalledın gızlarından bırövü canında catbadım dep aytadıkenler, …..’ga. O da: emmısının  gızları catbaganda, maga ne bolgan dep aytadı.
  • Gız ….. Emmısının gızına anasının bır nesı cok kı. Gızdın özü şıktı ketıyatır. Kebedıb anasının sesını esıtgende şıktı gız. İyce evcil boluptu. “Ene men keteyik demedim ki ketıyatır gız” dedı ….. Bız ta… kiyit miyit salgan sona keşe yarısında keldık so zamanda ketdı o gız.
  • Uvak tüyektı ten etbeydı herhalde
  • Herhalı.
  • Anav üken gızı ma?
  • He üken gızı.
  • Kışkıy dep kalmagandır O.
  • Navdu …..’tın bır aklı tutgandır da aket onu deptı. Oynap turmasın deptı. Şaşın curkarman deptı. Onun uşun aketgen.
  • Onun catbaga hakkı bardı, canım …..’dın.
  • …..’dın da bar edı.
  • Men calgızban.
  • Calgız bolsan, senı böru cuyekbe?
  • ….. bır aruv curudu ya, ketavuyuptu, sona.
  • Men Oga cat dep ayttım ya. O, aman dedı, ….. abıyim kelır ne dedı.
  • Sen ükensın me ….. aba, ….. Kartabamdan?
  • Men ükenmen ondan, ekı yaş ba, üş yaş ba ükenmen.
  • ….. Ayyem saga aba diydi, men şaşırdım.
  • Abasıman aşe onun. Men anav ….. alarman, ….. alarman caslıman.
  • Casban da men ondan kart turaman. Men köp şile şektım.

 

KASET – 2 : KISIM – B

Derleme : 2

Yer : Akin Köyü

Konu : Hatıra, düğün adetleri, sohbet

 

  • Ögüz abraman ketıyakganda, avurgan menım gardaşım, ..... emımdın gardaşı senın deden rahmetlık olay dep anlattı maga. Baryatırganda avurgan, colda ölgen. Colda ölgen, colda ölgenden sona onu öguz abraman atarba kayda? Aketsınler o yerge aketıp onu kömgenler üytup anlatgandı, rahmetlık.
  • Kel av kel Nogayşa söyletiyekken nav bala bızge, men zaten Turkşe söyluyamam dedım, gurban olayım men zaten söyluyamam.
  • Arusun me yenge?
  • Aruvmen anam, sende aruvsun me?
  • Bugun kaydıy suvuk diya?
  • Kaydıy suvuk.
  • Onu aytaman balaga, ….. emım köp avruytandı. Keldı: “Men saga anana ölmey turup tabındı aytıp ketıyekben” dedı. Nav akır bardı ya oyakta üyumuzde oturduk, castık salıp oturdu, aytdı: “Senın en cakın akraban menmen” dedı. Ondan sona emımdı aytdı. Kara emımdın gardaşı sonav …..’dın bayı. O zamanda ketıp Kırgıldan akam akelıptı bunlardı. Naşatam avelden hadı haydı ademken ya o zaman da onun şun şımdı nav ….. alar aytadınlar. Ketıp barıyatırganda gardaşı ölgen, onun onu kömupdular. Akraba bolgandır da bunun ayyesı maga “görumce” dıydandı.
  • Akraba
  • Naşatamga emı mı dıydandın sen?
  • Emı diydandım. Onu ta köbeytıyekben tokta ta onu sızge. Akelgen akam. Eskıden  aytıyakban sızge. Nav colga Kazne Col dıydandılar. Üş arkadaşdı onlar atban, kara ekbemen para aketadandılar. Bızge kelıp turadandı, avuzları muhurlu torbalar, onuman kazne colga ketedagandılar. Akam ondan sona ….. emımdı o yerge kırdırıpguy, onsonu oga abamdı berıpguy, ….. abamdı on da zorman kaştı. O zamanda cahillik. “oyaktan akrabasını akelıp berdı” dep kaşırdılar. Akam da kaydıydı onlardın otlarını cagyak bolup, ocaklarını cagyak bolup, ekı ayaklarını bır papışge tıktı. Onlardın, ondan işte kolcuyemga akandı. Menım akam kırdırıpguy.
  • Erte bılmeysın me ayyesen?
  • Erte bilmeymen men, Onu ….. bek bıledı, ….. bır ertece aytadı.
  • Netyek bolasınız Sız?
  • Ders göryeken, Tatarca kelime ders alyaken, Erzurum’da okuyduya bu.
  • ….. şakıryatır, degende men de ta namaz kılyadım. Ta namaz kılmadım.
  • Netgen namaz, namaz şakırgalı kay zaman?
  • Işte şay berdık o ketdı, ondan namaz kılayım dedım, Senı şakıryatırlar dedı.
  • Ev, ….. ertedı bek aytadı.
  • Menım naşatam bar edı ya bılesınız be?
  • Bılmem men.
  • Naşatam Menım köydın manmay aldı edı. Valla şımdı nav ….. alar avzu aşılsa aytadılar. O kelmey saban tutbaz edılar. Avluga kalaycı kelse, o keser ıdı. Cüzümşu kelse o keser ıdı. Hepsını o keser ıdı, kelgendı. Kesbey sen bır kilov cüzum alsan, barıp tayakban salıp salıp cıbereberırdı. Valla olay adamdı. Dave akelıp soydular, bır dave akelıp soydular, bır şıy etbedı sosu üydun cesınde ışte. Onsan bır dave akelıp soyganda; aman Alla o dave bır cıladı. Ondan boldu ışte.
  • Demek her yerge tusbeydıken.
  • Köp soyadandılar Anday-mındaydı akelıp, ondan evelı de.
  • Ameliyat bolganda kelıp olay dıydılar, anav şapkalılar. Ders alyakbız tiyze dıydıler “nasıl ameliyat boldun, kaydıy gunun geştı” diydı. Netıyekesın? dıymen. “Ondan ders alıyakbız” dıydıler. Ders alıp onsona dokdur boluyakenler.
  • Menı erkek cazdırıptılar, menı asgerge şakırdılar. Kısta kıyamette Cihanbeyligine ketdık. O yerde catdık, işte asger bolup keldık.
  • Önceden toy bolyakta bessık be ne kuradıkeler de onu anlat.
  • He şerkeşekbe, He onu kuradandılar, onu sen de bılarsın, onun yanında şınlaredılar, oyun eterdık, gece kunduz oynar edıler, o şereşektı bılmez.
  • Kaydıy boladandı. Onu caslar kuradandı ma?
  • Onu caslar kuradandı, dört agaş niyaka, dört agaş niyaka, ortaga da bır arkalık tıgardılar. Naday bır aralık oga cip baylar edılar. Tangaydım teperıdık, anav uştan nav uşga o yerde. Bır toy eterıdık. Şın aytar edıler o yerde.
  • Gununuz şenlıklıdı e?
  • Şenlıklıdı, hem de kaydıy. Kırda oynarıdık. Nav ….. alardın üyünun yanına kurarıdılar. Men özum ödek kıdım bılesın me. ….. bacılıkban şığarıdık, ….. bacılık korkbaz ıdı. Uşurganda ta anyakdan nıyaka ketedanıdık. “men senmen mınmem bacılık” dıydandım.
  • Na ….. alardın anası ….. rametlık.
  • Av sen termen tartganda cırlanındı aytta. Avelı bulgur tüyerıdık. Kılle kılle bulgur tüyerıdık. So zamanda kım cıydıken sosunu.
  • Kıllemen bulgur tuyeredık. Gece bulgur tüyerıdı caslar, bız gece termen gızlar. Ha babam türkumen, kaytıp tuygenımızdı bılmeymız.
  • Ortalık kuyuga kelır cüzumşuler, sız cırlaganda toktap tınlaydılar av.
  • Toy bosa, ….. türku şakırırda mıllet toy eterıdı. Avelı olay tuvmudu yenge? Onsonu kelip  kart bolurdular. Haydı cırlardılar, avelı olaydı.
  • Dave etedandılar.
  • Yok dave etbeydandılar. “kart” etadandılar. Tükdu kıydırıp ekıde şabek eterıdıler. Kaytıp oynaredılar. Keyşek tusgan sona. Şimdi kenşek tustumüydu tıptımalak, bırşıy cok.
  • Caslar oynaydandıma oga?
  • Ha caslar oynaydandı. Haydı kart ölürdu. Kart ölgen sona gız bet, cas bet oga öteber akelıp cabar edıler. Kart öldu ya! Endı onun üstune gızlar cılar edı. Öldu dep. Kenşek tusken sona şenlık bolurdu. Şımdı kenşek tustumu, herşıy bıttı. Onsun sıpra berırdıler diya yenge, onusun taklan etrıdıler, herkesge taklan dağıtır edılar, avuş avuş. Arbaga mıngenlerge “arba mıner” berırdılar, tüyünşuk berırdıler. Sıpradın üstune onsona kozudu kesıp, kozudu salırlardı. Onu akelıredı, onu ertemen pısırıp, kelıp cer edıler. Kelıp onlarga şay berırdıler.
  • Şımdı de etseler bavursak ceredık.
  • Onsona kenşek tusgende, bavursakban şay berırdık, onsonu yemek berıredık.
  • Avelkıler turmadan tamaklarına sıylanadıkenler.
  • Ba! Bır hapta toy eterdık, şımdı ne toy barda…
  • Haydı, cayma eterıdık, oga şakırır edık, ondan gelıp kırmaşa der edık oga şakırır edık, karından kırmaşa eterıdık. Onsun ekbe salayık dep bır şakırır edık, onsun ekbe köreksın dep bır şakırır edık. Şindık toyda biröv birövnu körmeydı. Anyerden şakırırdılar kelsen kel, kelmesen haydı oğurlar olsun. Bır hapta şakırtuvda cururlerdı. Valla, onusun avelden saygı bar edı.
  • Laiyla avelkı cengelerdın ayakları sınıp kaladandır, cüre cüre.
  • Heş bır şıy bolmaydandı. Şımdılar nazlı kaytara. Valla şenlıkben özlerı havas etıp cüretandılar.
  • Onsonu caslar kelıp oynar edı. Caslarga bır hapta şay asar edılar, kavurma kavurur edıler. Caslar oynar edı oynar edı, ondan sona bırta as asardılar.
  • Avelı cas otursa, oturgan yer soyatandı. Haketen. Bızım ….., ….. üyünde oturdu. ..... özu soyup kave toy ettı.

 

A – VOKALLER
 
a        aba, kapı, barya, cokba
 
e        turemedı, körsen, betı, menım
 
ı         kapı, tıkırda-, canınga
 
i         nişanlı, Kalit-kilov
 
o        zorumunan, cok, omuz, onun, kol, bolsa
 
ö        ölu (ölü), özu (kendisi), dört, öt
 
u        otur-, omuz, onun
 
ü        Türkiye Türkçesindeki “ü” vakali kullanılmamaktadır. Onun yerine (ünu) ü-u arası ü’ye daha yakın bir ses kullanılır. ör : üy (ev), üken (büyük), yüz “i” ve “ö” ünlüleri pek sık kullanılmamaktadır.
 
e~i     Türkiye Türkçesindeki “i” sesinin bazı kelimelere “e” ye benzeyen bir sesle telaffuz edildiği görülür. ör : ekı (iki), eken (iken), esıtıp (işitip), edı (idi), egiz (ikiz)
 
ı~i      “i” sesi bazı kelimelerde”ı” ya yakın bir sesle söylenir. ör : emım (emmim), kır (gir), bızge (bize), bır (bir)
 
i~ı      Bazı kelimelerde i-ı arası bir ses kullanılmaktadır. Bu ses “i” ye daha yakındır. ör : biytıp (böyle edip), tiy- (değ-), kiyıp (giyip), iyya (evet). Bu sese daha çok ilk hecelerde rastlanır.
 
ö~e    ö-e arası bir sestir. “ö” ye daha yakındır. Kelime sonunda son hece de özellikle hitaplarda, isimlerde görülür. “v” harfiyle birlikte “öv” şeklinde kullanılır. ör :    bıröv (birtane), kuyöv (damat), Memedöv.
 
ö~o    Bazı “ö” ler “o” ya benzeyen bir sesle telafuz edilir. ör : köy, kök, köp (çok), kör- (gör-), öğuz (öküz)
 
u~ü    Türkiye Türkçesindeki “ü” sesi “u” ya yakın bir şekilde söylenir. Bu ses “ü” den ziyade “u” ya daha yakındır. ör : ölu (ölü), özu (kendisi), uzgun (üzgün), kunduz (gündüz)
 
B – KONSONATLAR
 
“b”     aba, bol-(ol-), bız (biz), bar (var), bakır-(bağır)
 
“c”     can, cesaret, calgız, col, bacı
 
“ç”     “ç” sesi yoktur. Yerine bazen “ş” bazen de “c” kullanılır. ör : şıgarttı (çıkardı), şırak (çırak), şaş (saç), bekcı (bekçi)
 
“d”     dep (deyip), ondan, diydandım (diyordum)
 
“f”      “f” sesi yoktur. Dile giren yabancı kelimelerde de “p” sesi ile söylenir. ör : ipade (ifade), Latip (Latif), Patma (Fatma), Mustapa (Mustafa), Sapra (safra), sıpra (sofra), hapta (hafta). Ayrıca uvak (ufak) kelimesinde “f”nin yerine “v” kullanılmıştır.
 
“g”     k g değişmesi Nogay Tatarcasında geniş olarak oturmamıştır. Türkiye Türkçesindeki “g” ile söylenen bazı kelimeler “k” ile söylenmektedir. ör : kel (gel), kun (gün), kıyıp (giyip). Bazı “k”larda Anadolu ağızlarında olduğu gibi “g” ile söylenir. Ör : gurban (kurban), gız (kız), Angara (Ankara), gardaş (kardeş), Şıgartganda (çıkartığında), gözel (güzel), göz bızge (bize)
 
“ğ”     ağardı, ayağı, cığıl-(yıkıl)
 
“h”     rahmetlik, her, hep, hava
 
“j”      “j” sesi yoktur, yerine “c” kullanılır. Ör : cilet, candarma
 
“k”      kaştı, aydtık, kapı, tokat, kel-(gel-), ket-
 
“i”      alıp, kel-, bunlar, bıl-( bil), bal-, col (yol)
 
“m”     men (ben), anam, zaman, mınıp (binip)
 
“n”     negız (duvar), canında (yanında), barnak
 
“p”     kapı, pıçak (bıçak), dep (deyip), pencere
 
“r”      bar (var), bır, tıkırdar, kara, hasır
 
“s”      segız (sekiz), son, semız, castık (yastık)
 
“ş”      şapka, ışte, enışte, şaş (saç), eşek. Bazı kelimelerde hece sonundaki “ş” ile söylenir.
Ör: bas (baş), kas (kaş), tas (taş), tıs( diş).
 
“t”      tokat, tanı-, tıkırda-, at, ayt-. Bazı “d” ler “t” şeklini korurlar. Yani eski Türkçede olduğu gibi değişmeden gelmiştir. Ör: tar(dar), tur- (dur), tus- (düş-)
 
“v”     vur-, suv (su), cuvur- (koş-), nav (şu). Bazı “g”ler “v” ile söylenir. Ör : avuz (ağız), avur (ağır), bavur (bağır).
 
“y”     ayak, üy (ev), kaynata, dayı, yol. Başta bulunan “y” ler ünlemler ve özel isimler hariç “c” sesi ile söylenir. Bu da Türkçenin şiveleri arasındaki farklardan birisidir. Kuzey şiveleri bu değişmede “c” sesini tercih etmiştir. Ör : col (yok), calgız (yalnız), cımsak (yumuşak), castık (yastık).
 
C - SES DEĞİŞMELERİ
 
b        v        ber               ver
 
b        p        barmak         parmak
 
m       b        men             ben
mınıp            binip
 
c        y        col               yol
cer               yer
 
t        d        temir            demir
tar               dar
tur               dur
 
k        g        kel               gel
keşe             gece
 
ğ        k        gardaş          kardeş (Anadolu ağızlarının yaygın bir özelliğidir.)
gurban          Kurban (Anadolu ağızlarının yaygın bir özelliğidir.)
 
s        ş        bas              baş
kas              kaş
 
v        ğ        avuz             ağız
avur             ağır
 
p        b        pışak            bıçak
 
3 - ŞEKİL BİLGİSİ
 
A) KELİME TÜRETME
 
I - Yapım Ekleri:
 
1- İsimden isim yapma ekleri: Bu ekler isim ve kök gövdelerinden başka isimler yapmak için kullanılan eklerdir.
 
+cı               yardım+cı      yardımcı
cam+cı         camcı
 
+daş            arka+daş       arkadaş
 
+lı                nişan+lı         nışanlı
tur+lu           türlü
tas+lı            taşlı
 
+lık              rahmet+lık     rahmetlik
 
+lu               muhur+lu       mühürlü
 
+şe              Turk+şe        Türkçe
 
+luk             kilov+luk        kiloluk
 
+man            gocca+man    koca+man
 
+ncı             bır+ıncı         birinci
beş+ıncı        beşinci
uş+uncu        üçüncü
 
+er, +ar        bır+er           birer
on+ar           onar
 
+şar, +şer     altı+şar         altışar
yedi+şer        yedişer
 
+kı               menım+kı       benimki
bugun+kı       bugünkü
 
+sız, +süz     üy+süz         evsiz
akıl+sız         akılsız
 
2- İsimden Fiil Yapan Ekler:
 
+la-, +le                 azar+la-, at+la-, top+la-
 
+lan-,+len-             uy+len- (ev+len), kul+len- (kül+len-)
 
+ay-, +ey-             köp-ey- (coğ+al), kart+ay- (ihtiyar+la-)
 
+al-, +el-               tuz+el- (düz+el-), bun+al-
 
+a-, +e-                 yaş+a-, tıl+e- (dil+e-)
 
3- Fiilden Fiil Yapan Ekler:
 
-ma-, -me-, -ba-     tur-ma- (kalkma), kır-me (girme),
(olumsuzluk eki)       ket-be (gitme), cat-ba (yatma), şık-ba (çıkma)
 
-n-                        sakla-n-, kör-un- (görün-)
 
-i-                         kork-u-l-, yor-u-l-, aş-ı-l- (açıl-)
 
-ş-                        sık-ı-ş-, yap-ı-ş-, böl-u-s- (bölüş),
surt-u-ş (sürtüş-), kır-ı-ş- (giriş-), bur-u-ş-
 
 
-r-                        uş-u-r- (uçur), pıs-ı-r- (pişir-), sıs-ı-r- (şiş-i-r-)
 
-t-                        oyna-t-, kuru-t-, suvu-t-, -dur-, dur-, -t, r-,
-tür-, kul-dur- (gül-dür-), tol-dur- (dol-dur-),
suy-dur- (sev-dir-), tap-tır- (bul-dur-)
 
4- Fiilden İsim Yapan Ekler:
 
-mak, -mek             kul-mek (gül-mek), sakla-mak,
topla-mak, bıl-mek (bil-mek)
 
-ma, -me                surame (sürme), kır-ma, sar-ma
 
-ış, -uş                  ket-ış (gidiş), kel-ış (geliş), tur-uş (kalk-ış)
 
-m                         cut-um (yudum), dön-u-m (dönüm)
 
-k                         aş-ı-k (açık), ele-k, töse-k (döşek)
 
-ak, -ek                 dön-ek, urk-ek (ürkek), kok-ak
 
-n                         cığ-ın (yığın), eğ-ı-n (ekin)
 
-kı, -ku, -gu,-gı       uy-ku, şal-gı (çal-gı), at-gı, ör-gu
 
-ga, -ge                 kavur-ga
 
-gın                       bay-gın, bez-gın (bezgin), kes-gın
 
-gan, -gen              (partisif) kel-gen (gelen),
kurtar-gan (kurtaran), et-gen (yetkin)
 
-p, -ıp                    (gerindium) al-ıp, ber-ıp (verip),
tıkırda-p (tıkırdayıp)
 
II- ÇEKİM EKLERİ:
 
1- Çokluk Ekleri:
 
-lar, -ler, -nar, -ner:
On-nar (onlar), bun-nar (bunlar), sabun-nar (sabunlar), ağaş-lar (ağaçlar), tav-lar (dağlar), tas-lar (taşlar), bike-ler (kadınlar), töbe-ler (tepeler)
 
2- İyelik Ekleri ve Çekimi:
 
I. Tekil Şahıs İyelik: m+
 
Aba+m, para+m, bacı+m, göz+um
 
II. Tekil Şahıs İyelik : n+
 
Bay+ın (beyin), baba+n, göz+un
 
III. Tekil Şahıs İyelik : (+ı, +u, +sı, +su)
 
Tokat+ı (sürgüsü), tıl+ı (dili), omuz+u, arka-sı, kuyu+su
 
I. Çoğul Şahıs İyelik : +mız, +muz
 
Haber+ımız, arba+mız, col+umuz (yolumuz)
 
II. Çoğul Şahıs İyelik : -nız, +nuz
 
Gız+ınız (kızınız), tıl+ınız (diliniz), col-unuz (yolunuz)
 
III. Çoğul Şahıs İyelik : +ları, +leri, +narı, +neri
 
Ağaş+ları (ağaçları), kılım+lerı (kilimleri), kazan+narı (kazanları)
 
III- HAL EKLERİ:
 
GENETİF (İlgi): +nın, +nun, +dın, +dun
Babası+nın, O+nun, özu+nun (kendisinin), kapı+dın (kapının), anam+dın (annemin), Erzurum+dun (Erzurumun)
 
AKUZİTİF (Yükleme): +nı, +nu,+ tı, +dı, +du
duvar+dı (duvar-ı), abam+dı (ablam-ı), üy+dü (ev-i), tokatı+nı, bu+nu, kenşek+tı (gelin-i), matur+du (motoru), arba+dı (arabayı), bikesi+nı (karısını)
 
DATİF (Yaklaşma): +ga, +ge
Bız+ge (biz-e), sa+ga (sa+na), basamak+ga (merdiven+e), babam+ga (babama), köy+ge (köye)
 
LOKOTİF (Bulunma): +da, +de
Kolun+da, col+da (yolda), toy+da (düğün+de)
 
ABLATİF (Ayrılma): +dan, +den
Arka+dan, kolun+dan, basın+dan, üy+den (evden)
 
İNSTRUMENTAL (Bağlama): +man, men, manan, +mınan, +ban, +ben
Zor+umuzunan (zor+la), motur+munan (motorla), arba+mınan (arabayla), kan+man (kanla), men+men (benimle), şamır+ıman (çamuruyla), Yakup+ban, tuz+ban (tuzla), senek+ben (dirgenle)
 
EŞİTLİK (Eguvatif): +ca, +ce, +cana, +cene, +da
Olası+ca, yavaş+ca, bol+ca, hızlı+cana (hızlıca), tez+cene (tezce, tezcek), akşam+da (akşamleyin), gece+de (geceleyin)
 
YÖN GÖSTERME (direktif): +ga, +ge, -gerge, -garga
ış+gerge (içeri), tıs+garga (dışarı), tömen+ge (aşağıya), yüksek+ge (yükseğe), ış+ge (içe)
 
IV- SORU:
 
ba, be, ma, me
Cıyek be? (yiyecek mi?), ablam ma? (ablam mı?), ükensın me? (büyük müsün?), çok ba? (yok mu?), Şeker’ge me (Şeker’e mi?), tanırsın ma? (tanır mısın?)
 
V- AİTLİK:
 
-kı, -ku
Menım kı (benim ki), cerde ki (yerdeki), Senın kı (Senin ki), üydekı (evdeki), Onun ku (Onun ki), coldaki (yoldaki), Bizim kı (Bizimki), Sızın kı (Sizinki), Onardın kı (Onlarınki)
 
B) FİİL ÇEKİMİ
 
A- ŞAHIS EKLERİYLE FİİL ÇEKİMİ
 
1. Zamir Menşeli Şahıs Ekleri: Şimdiki zaman, Geniş zaman, Gelecek zaman, öğrenilen geçmiş zamanın çekiminde kullanılır.
 
I. Tekil Şahıs:          kel-yatır-man (geliyorum),
bar-yatır-man (varıyorum)
II. Tekil Şahıs :        kel-yatır-sın (geliyorsun),
bar-yatır-sın (varıyorsun)
III. Tekil Şahıs: kel-yatır (geliyor),
bar-yatır (varıyor),
kel-e-dı (geliyor)
I. Çoğul Şahıs :        kel-yatır-mız (geliyoruz),
bar-yatır-mız (varıyoruz)
II. Çoğul Şahıs:        kel-yatır-sınız (geliyorsunuz),
bar-yatır-sınız (varıyorsunuz)
III. Çoğul Şahıs:       kel-yatır-lar (geliyorlar),
bar-yatır-lar (varıyorlar),
kel-e-dıler (geliyorlar)
 
2. İyelik Menşeli Şahıs Ekleri: Görülen geçmiş zaman ve şart çekimlerinde kullanılır.
 
I. Tekil Şahıs:          kel-dı-m (geldim),
bar-dı-m (vardım)
II. Tekil Şahıs :        kel-dı-n (geldin),
bar-dı-n (vardın)
III. Tekil Şahıs:        kel-dı (geldi),
bar-dı (vardı)
I. Çoğul Şahıs :        kel-dı-k (geldik),
bar-dı-k (vardık)
II. Çoğul Şahıs:        kel-dı-nız (geldiniz),
bar-dı-nız (vardınız)
III. Çoğul Şahıs:       kel-dı-ler (geldiler),
bar-dı-lar (vardılar)
 
B- ŞEKİL VE ZAMAN EKLERİYLE FİİL ÇEKİMİ
 
I- BASİT FİİL KİPLERİ
 
I- BİLDİRME (HABER):
 
a) Geniş Zaman:
 
Ekleri: -r, -ar, -er, -ır, -ur
 
Misalleri: yasa-r (yapar), tab-ar (bulur), tep-er, kır-ır (girir), tur-ur (kalkar)
 
Şahıslara göre çekimi:
 
I. Tekil Şahıs:          kelirmen (gelirim),
baslarman (başlarım)
II. Tekil Şahıs:         kelirsın (gelirsin),
baslarsın (başlarsın)
III. Tekil Şahıs:        kelir (gelir),
baslar (başlar)
I. Çoğul Şahıs:         kelirmız (geliriz),
baslarmız (başlarız)
II. Çoğul Şahıs:        kelirsınız (gelirsiniz),
baslarsınız (başlarsınız)
III. Çoğul Şahıs:       kelirler (gelirler),
baslarlar (başlarlar)
 
b) Görünen Geçmiş Zaman:
 
Ekleri: -tı, -dı, -du, -tu
 
Misalleri: kaş-dı (kaçtı), kal-dı (kaldı), tur-du (kalktı), kör-du (gördü), coytdu (kaybetti)
 
Şahıslara Göre Çekimi
 
I. Tekil Şahıs:          keldım (geldim),
basladım (başladım)
II. Tekil Şahıs:         keldın (geldin),
basladın (başladın)
III. Tekil Şahıs:        keldı (geldi),
basladı (başladı)
I. Çoğul Şahıs:         keldık (geldik),
basladık (başladık)
II. Çoğul Şahıs:        keldınız (geldiniz),
basladınız (başladınız)
III. Çoğul Şahıs:       keldiler (geldiler),
basladılar (başladılar)
 
c) Öğrenilen Geçmiş Zaman:
 
Ekleri: -gan, -gen, -kan, -ken, ve şahıs ekleriyle birlikte kullanılan “-p”
 
Misalleri: kaş-gan (kaçmış), köpür-gen (köpürmüş), tuvken (değilmiş), üyünde-ken (evindeymiş)
 
Şahıs Ekleriyle Çekimi:
 
I. Tekil Şahıs:          kelgenmen (gelmişim),
baslaganman (başlamışım)
II. Tekil Şahıs:         kelgensın (gelmişsın),
baslagansın (başlamışsın)
III. Tekil Şahıs:        kelgen (gelmiş),
baslagan (başlamış)
I. Çoğul Şahıs:         kelgenmız (gelmişiz),
baslaganmız (başlamışız)
II. Çoğul Şahıs:        kelgensınız (gelmişsiniz),
baslagansınız (başlamışsınız)
III. Çoğul Şahıs:       kelgenler (gelmişler),
baslaganlar (başlamışlar)
 
I. Tekil Şahıs:          kelıpben (gelmişim),
baslapban (başlamışım)
II. Tekil Şahıs:         kelipsın (gelmişsin),
baslapban (başlamışım)
III. Tekil Şahıs:        kelipdı (gelmiş),
baslaptı (başlamış)
I. Çoğul Şahıs:         kelipbız (gelmişiz),
baslapbız (başlamışız)
II. Çoğul Şahıs:        kelipsınız (gelmişsiniz),
baslapsınız (başlamışsınız)
III. Çoğul Şahıs:       kalıpdıler (gelmişler),
baslaptılar (başlamışlar)
 
d) Gelecek zaman:
 
Ekeri: -yak, -yek
 
Misaller: bol-yak (olacak), mın-yek (binecek), aket-ı-yek (götürecek)
 
I. Tekil Şahıs:          keliyekben (geleceğim),
baslıyakban (başlayacağım)
II. Tekil Şahıs:         keliyeksin (geleceksin),
baslıyaksın (başlayacaksın)
III. Tekil Şahıs:        keliyek (gelecek),
baslıyak (başlayacak)
I. Çoğul Şahıs:         keliyekbız (geleceğiz),
baslıyakbız (başlayacağız)
II. Çoğul Şahıs:        keliyeksiniz (geleceksiniz),
baslıyaksınız (başlayacaksınız)
III. Çoğul Şahıs:       keliyekler (gelecekler),
baslıyaklar (başlayacaklar)
 
e) Şimdiki Zaman:
 
Ekleri: -yatır, -a, -e, (a)y, (e)y, -(u)y
 
Misalleri: al-yatır (alıyor), di-yatır (diyor), otur-a-man (oturuyorum), ket-e-sın (gidiyorsun)
-yatır: Tasviri fiillerde kullanılır. Geniş zamanda birleşmiş gibi bir durum arz eder. Zamir menşeli şahıs eklerinden önce gelir. Henüz yapılmamış yapılmak üzere olan fiiller için kullanılır.
 
Şahıslara göre çekimi:
 
I. Tekil Şahıs:          kelyatırman (geliyorum),
baslıyatırman (başlıyorum)
II. Tekil Şahıs:         ketiyatırsın (gidiyorsun),
baslıyatırsın (başlıyorsun)
III. Tekil Şahıs:        keliyatır (geliyor),
baslıyatır (başlıyor)
I. Çoğul Şahıs:         kelyatırmız (geliyoruz),
baslıyatırmız (başlıyoruz)
II. Çoğul Şahıs:        keliyatırsınız (geliyorsunuz),
baslıyatırsınız (başlıyorsunuz)
III. Çoğul Şahıs:       keliyatırlar (geliyorlar),
baslıyatırlar (başlıyorlar)
 
-a, -e, -(a)y, -(e)y : şahıs ekleriyle beraber kullanılır, tek III. şahıslarda kullanılan “-d” görülen geçmiş zaman eki değildir. Daha çok 3. şahıs zamiri “o” ya karşılar vaziyettedir (ayt-a-dı: O söylüyor).
 
-a, -e, sessiz harfle biten kelimelerden sonra gelir. Bar-a-man (varıyorum), cur-e-men (yürüyorum) kelimelerinde olduğu gibi.
 
-y veya -(a)y, -(ey) ise sesli harflerden sonra kullanılır. Dı-y-men (diyorum), kara-y-man (arıyorum), tanı-y-man (tanıyorum)
 
-a, -e, -y bu şekilde öncekinden farklılık şudur: İş yapılmaya başlanmış ve devam etmektedir.
 
Şahıslara Göre Çekimi:
 
I. Tekil Şahıs:        kelemen (geliyorum)
                          baslayman (başlıyorum)
II. Tekil Şahıs:       kelesın (geliyorsun)
                          baslaysın (başlıyorsun)
III. Tekil Şahıs:      keledı (geliyor)
                          baslaydı (başlıyor)
I. Çoğul Şahıs:       kelemız (geliyoruz)
                          baslaymız (başlıyoruz)
II. Çoğul Şahıs:      kelesınız (geliyorsunuz)
                          baslaysınız (başlıyorsunuz)
III. Çoğul Şahıs:     keledıler (geliyorlar)
                          baslaydılar (başlıyorlar)
 
2- DİLEK (TASARLAMA):
 
a) EMİR:
 
II. Tekil Şahıs:       kel (gel),
                          basla (başla)
III. Tekil Şahıs:      kelsin (gelsin),
                          baslasın (başlasın)
II. Çoğul Şahıs:      kelnız (gelin),
                          balsanız (başlayın)
III. Çoğul Şahıs:     kelsınler (gelsinler),
                          baslasınlar (başlasınlar)
 
b) ŞART:
 
I. Tekil Şahıs:        kelsem (gelsem),
                          baslasam (başlasam)
II. Tekil Şahıs:       kelsen (gelsen),
                          baslasan (başlasan)
III. Tekil Şahıs:      kelse (gelse),
                          baslasa (başlasa)
I. Çoğul Şahıs:       kelsek (gelsek),
                          baslasak (başlasak)
II. Çoğul Şahıs:      kelsenız (gelseniz),
                          baslasanız (başlasanız)
III. Çoğul Şahıs:     kelseler (gelseler),
                          baslasalar (başlasalar)
 
c) İSTEK:
 
I. Çoğul Şahıs:       keleyim (geleyim),
                          baslayım (başlayım)
 
d) GEREKLİLİK:      Gereklilik eki yoktur. Yerine “kerek” (gerek) kullanılır.
 
I. Tekil Şahıs:        kelmem kerek (gelmeliyim),
                          baslamam kerek (başlamalıyım)
II. Tekil Şahıs:       kelmen kerek (gelmelisin),
                          baslaman kerek (başlamalısın)
III. Tekil Şahıs:      kelmesı kerek (gelmeli),
                          baslaması kerek (başlamalı)
I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerek (gelmeliyiz),
                          baslamamız kerek (başlamalıyız)
II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerek (gelmelisiniz),
                          baslamanız kerek (başlamalısınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerek (gelmeliler),
                          baslamaları kerek (başlamalılar)
 
II. BİRLEŞİK FİİL KİPLERİ
 
1- HİKAYE:
 
a) Görünen geçmiş zaman:
 
Ör: ketıbıdım (gittiydim), cebıdım (yediydim)
 
Eki: -pıdı, ıpıdı
 
I. Tekil Şahıs:        kelıpıdım (geldiydim),
                          baslapıdım (başladıydım)
I. Tekil Şahıs:        kelıpıdın (geldiydin),
                          baslapıdın (başladıydın)
I. Tekil Şahıs:        kelıpıdı (geldiydi),
                          baslaptı (başladıydı)
I. Çoğul Şahıs:       kelıpıdık (geldiydik),
                          baslapıdık (başladıydık)
II. Çoğul Şahıs:      kelıpıdınız (geldiydiniz),
                          baslapıdınız (başladıydınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelıpıdıler (geldiydiler),
                          baslapıdılar (başladıydılar)
 
b) Öğrenilen Geçmiş Zaman: Görülen geçmiş zamanla aynıdır.
 
c) Şimdiki Zaman:
Misaller: cüredandım (yürüyordum), baradandım (varıyordum)
 
Eki: -edandı
 
I. Tekil Şahıs:        keledandım (geliyordum)
                          baslaydandım (başlıyordum)
II. Tekil Şahıs:       keledandın (geliyordun)
                          baslaydandın (başlıyordun)
III. Tekil Şahıs:      keledandı (geliyordu)
                          baslaydandı (başlıyordu)
I. Çoğul Şahıs:       keledandık (geliyorduk)
                          baslaydandık (başlıyorduk)
II. Çoğul Şahıs:      keledandınız (geliyordunuz)
                          baslaydandınız (başlıyordunuz)
III. Çoğul Şahıs:     keledandılar (geliyorlardı)
                          baslaydandılar (başlıyorlardı)
 
Şimdiki zaman hikayesinde “dan” kullanılır.
 
Ket-e-dan-dı-m (geliyordum)
 
d) Gelecek Zaman:
 
Misalleri: aşıyaktım (açacaktım) , cıberiyektım (gönderecektim)
Eki: -yekdı
 
I. Tekil Şahıs:        keliyekdım (gelecekdim),
                          baslıyakdım (başlayacakdım)
II. Tekil Şahıs:       keliyekdın (gelecekdin),
                          baslıyakdın (başlayacakdın)
III. Tekil Şahıs:      keliyekdı (gelecekdi),
                          baslıyakdı (başlıyacakdı)
I. Çoğul Şahıs:       keliyekdık (gelecekdik),
                          baslıyakdık (başlıyacakdık)
II. Çoğul Şahıs:      kelıyekdınız (gelecekdiniz),
                          baslıyakdınız (başlıyacakdınız)
III. Çoğul Şahıs:     keliyekdıler (gelecekdiler),
                          baslıyakdılar (başlıyacaktılar)
 
e) Geniş Zaman:
 
Misalleri: akelırdın (getirirdin), bolurdun (olurdun)
Eki: -ırdı, -rdı
 
I. Tekil Şahıs:        kelırdım (gelirdim)
                          baslardım (başlardım)
II. Tekil Şahıs:       kelirdın (gelirdin)
                          baslardın (başlardın)
III. Tekil Şahıs:      kelirdı (gelirdi)
                          baslardı (başlardı)
I. Çoğul Şahıs:       kelirdık (gelirdik)
                          baslardık (başlardık)
II. Çoğul Şahıs:      kelirdınız (gelirdiniz)
                          baslardınız (başlardınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelirdıler (gelirdilerdi)
                          baslardılar (başlardılar)
 
1.     Dilek Şart :
 
I. Tekil Şahıs:        kelgen bolsaydım (gelseydim)
                          baslagan bolsaydım (başlasaydım)
II. Tekil Şahıs:       kelgen bolsaydın(gelseydin)
                          baslagan bolsaydın (başlasaydın)
III. Tekil Şahıs:      kelgen bolsaydı (gelseydi)
                          baslagan bolsaydı (başlasaydı)
I. Çoğul Şahıs:       kelgen bolsaydık (gelseydik)
                          baslagan bolsaydık (başlasaydık)
II. Çoğul Şahıs:      kelgen bolsaydınız (gelseydiniz)
                          baslagan bolsaydınız (başlasaydınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelgen bolsaydı (gelseydi)
                          baslagan bolsaydı (başlasaydı)
 
Dilek-şart eki: -gen bolsaydı
“bol-“ yardımcı fiili ve öğrenilen geçmiş zaman eki ”gan-gen” söylenerek yapılır; kel-gen-bol-say-dı-nı-z (gelmiş olsaydınız) (gelseydiniz)
 
Misaller: aytgan bolsaydım (söyleseydim), bergen bolsaydım (verseydim), oturgan bolsaydım (otursaydım)
 
g- istek:
Misaller: beklegeydi (bekleyeydi), mıngeydin (bineydin)
 
Eki: -geydi
 
I. Tekil Şahıs:        kelgeydım (geleydim)
                          baslagaydım (başlayaydım)
II. Tekil Şahıs:       kelgeydın (geleydin)
                          baslagaydın (başlayaydın)
III. Tekil Şahıs:      kelseydi (gelseydi)
                          baslagaydı (başlasaydı)
I. Çoğul Şahıs:       kelgeydik (geleydik)
                          baslagaydık (başlasaydık)
II. Çoğul Şahıs:      kelgeydınız (geleydiniz)
                          baslagaydınız (başlayaydınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelgeydıler (geleydiler)
                          baslagaydılar (başlayaydılar)
 
h- Gereklilik:
 
Misaller: turman kerekdı (kalmalıydın), cemen kerekdı (yemeliydin), vurması kerekdı (vurmalıydı)
 
I. Tekil Şahıs:        kelmem kerekdı (gelmeliydim)
II. Tekil Şahıs:       kelmen kerekdı (gelmeliydin)
III. Tekil Şahıs:      kelmesi kerekdı (gelmeliydi)
I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerekdı (gelmeliydik)
II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerekdı (gelmeliydiniz)
III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerekdı (gelmeliydiler)
 
2. RİVAYET
 
a- Öğrenilen geçmiş zaman:
 
Eki: -pdiken, -geniken
 
I. Tekil Şahıs:        kelipdikenmen (gelmişim)
                          baslapdıkemen (başlamışım)
                          kelgenıkemen (gelmişim)
                          baslagenıkemen (başlamışım)
II. Tekil Şahıs:       kelipdıkesin (gelmişsin)
                          baslapdıkesin (başlamışsın)
                          kelgenıkesin (gelmişsin)
                          baslaganıkesin (başlamışsın)
III. Tekil Şahıs:      kelipdıken (gelmişmiş)
                          baslapdıken (başlamışmış)
                          kelgeniken (gelmişmiş)
                          baslaganıken (başlamışmış)
I. Çoğul Şahıs:       kelipdikemiz (gelmişiz)
                          baslapdıkemiz (başlamışız)
                          kelgenıkemız (gelmişiz)
                          baslaganıkemiz (başlamışız)
II. Çoğul Şahıs:      kelipdıkesinız (gelmişsiniz)
                          baslapdıkesiniz (başlamışsınız)
                          kelgenıkesinız (gelmişsiniz)
                          baslaganekesinız (başlamışsınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelipdikenler (gelmişler)
                          baslapdıkenler (başlamışlar)
                          kelgenıkenler (gelmişler)
                          baslaganıkenler (başlamışlar)
 
Misaller: akelipdıken (getirmişmiş), korkganeken (korkmuşmuş)
 
b- Şimdiki Zaman:
Misaller: kıyediken (giyiyormuş), etkeniken (ediyormuş)
Eki: -edıken
 
I. Tekil Şahıs:        keledikemen (geliyormuşum)
                          baslaydıkemen (başlıyormuşum)
II. Tekil Şahıs:       keledikesin (geliyormuşsun)
                          baslaydıkesin (başlıyormuşsun)
III. Tekil Şahıs:      kelediken (geliyormuş)
                          baslaydıken (başlıyormuş)
I. Çoğul Şahıs:       keledıkemız (geliyormuşuz)
                          baslaydıkemız (başlıyormuşuz)
II. Çoğul Şahıs:      keledikesiniz (geliyormuşsunuz)
                          baslaydıkesiniz (başlıyormuşsunuz)
III. Çoğul Şahıs:     keledikenler (geliyormuşlar)
                          baslaydıkenler (başlıyormuşlar)
 
Şimdiki zamanın rivayetinde “dı” kullanılır.
Kel-e-dı-ken-mız (Gel-(i)yor-muş-uz)
 
c- Gelecek Zaman:
Misaller: batıryaken (batıracakmış), alyaken (alacakmış)
Eki: -yeken, -yaken
 
I. Tekil Şahıs:        kelyekenmen (gelecekmişim)
                          baslıyakemen (başlayacakmışım)
II. Tekil Şahıs:       keliyekesin (gelecekmişsin)
                          baslıyakesin (başlayacakmışsın)
III. Tekil Şahıs:      kelyeken (gelecekmiş)
                          baslıyakemen (başlayacakmışız)
I. Çoğul Şahıs:       kelyekemız (gelecekmişiz)
                          baslıyakemız (başlayacakmışız)
II. Çoğul Şahıs:      kelıyekesinız (gelecekmişiz)
                          baslıyakesiniz (başlayacakmışsınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelyekenler (gelecekmişler)
                          baslıyakenler (başlayacakmışlar)
 
d- Geniş Zaman: Geniş zamanın rivayeti yoktur.
Misaller: barganbosa (varsaymış)
 
e- Dilek Şart: Sorganbosa (sorsaymış)
Eki: -genbolsa
 
I. Tekil Şahıs:        kelgenbolsam (gelseymişim)
                          baslaganbolsam (başlasaymısım)
II. Tekil Şahıs:       kelgenbolsan (gelseymişsin)
                          baslaganbolsan (başlasaymışsın)
III. Tekil Şahıs:      kelgenbolsa (gelseymiş)
                          baslaganbolsa (başlasaymış)
I. Çoğul Şahıs:       kelgenbolsak (gelseymişiz)
                          baslaganbolsak (başlasaymışız)
II. Çoğul Şahıs:      kelgenbolsanız (gelseymişsiniz)
                          baslaganbolsanız (başlasaymışsınız)
III. Çoğul Şahıs:     kelgenbolsalar (gelseymişler)
                          baslaganbolsalar (başlasaymışlar)
 
f- Gereklilik:
 
I. Tekil Şahıs:        kelmem kerekken (gelmeliymişim)
                          baslamam kerekken            
II. Tekil Şahıs:       kelmen kerekken (gelmeliymişsin)
                          baslaman kerekken
III. Tekil Şahıs:      kelmesi kerekken (gemeliymiş)
                          baslaması kerekken
I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerekken (gelmeliymişiz)
                          baslamamız kerekken
II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerekken (gelmeliymişsiniz)
                          baslamanız kerekken
III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerekken (gelmeliymişler)
                          baslamaları kerekken
 
Misaller: cürmen kerekken (yürümeliymişsin), bermem kerekken (vermeliymişim)
 
3. ŞART
 
Şart eki geniş zamanın dışında diğer zamanlarla birleşken “ol-“ yardımcı fiiliyle beraber kullanılır. “bolsa” veya “bosa” bo(l)sa “l” düşer.
 
a- Ögrenilen Geçmiş Zaman:
Eki: -gen bolsa
 
I. Tekil Şahıs:        kelgen bolsam (gelmişsem)
                          baslagan bosam (başlamışsam)
II. Tekil Şahıs:       kelgen bolsan (gelmişsen)
                          baslagan bolsan (başlamışsam)
III. Tekil Şahıs:      kelgen bolsa (gelmişse)
                          baslagan bolsa (başlamışsa)
I. Çoğul Şahıs:       kelgen bolsak (gelmişsek)
                          baslagan bolsak (başlamışsak)
II. Çoğul Şahıs:      kelgen bolsanız (gelmişseniz)
                          baslagan bolsanız (başlamışsanız)
III. Çoğul Şahıs:     kelgenbolasalar (gelmişseler)
                          baslagan bolsalar (başlarsalar)
 
Misal: üylengen bolsan (evlenmişsen), aytgan bolsan (söylemişsen)
 
b- Şimdiki Zaman:
 
I. Tekil Şahıs:        keledan bosam (geliyorsam)
                          baslaydan bolsam (başlıyorsam)      
II. Tekil Şahıs:       keledan bosan (geliyorsan)
                          baslaydan bosan (başlıyorsan)
III. Tekil Şahıs:      keledan bosa (geliyorsa)
                          baslaydan bosa (başlıyorsa)
I. Çoğul Şahıs:       keledan bosak (geliyorsak)
                          baslaydan bosak (başlıyorsa)
II. Çoğul Şahıs:      keledan bosanız (geliyorsanız)
                          baslaydan bosanız (başlıyorsanız)
III. Çoğul Şahıs:     keledan bosalar (geliyorlarsa)
                          baslaydan bosalar (başlıyorlarsa)
 
Şimdiki Zamanın şartı çekilirken “dan” kullanılır.
 
Kel-e-dan-bosam (Gel-i-yor-sam)
 
c- Gelecek Zaman:
 
Eki: -yek bosa, -yak bosa
 
I. Tekil Şahıs:        kelyek bosam (geleceksem)
                          baslayak bosam (başlayacaksam)
II. Tekil Şahıs:       kelyek bosan (geleceksen)
                          baslayak bosan (başlayacaksan)
III. Tekil Şahıs:      kelyek bosa (gelecekse)
                          baslayak bosa (başlayacaksa)
I. Çoğul Şahıs:       kelyek bosak (geleceksek)
                          baslayak bosak (başlayacaksak)
II. Çoğul Şahıs:      kelyek bosanız (gelecekseniz)
                          baslayak bosanız (başlayacaksanız)
III. Çoğul Şahıs:     kelyek bosalar (geleceklerse)
                          baslayak bosalar (başlayacaklarsa)
 
Misaller: mınyek bosam (bineceksem), köryek bosam (göreceksem)
 
d- Geniş Zaman:
Eki: -rse
 
I. Tekil Şahıs:        kelirsem (gelirsem)             
                          baslarsam (başlarsam)
II. Tekil Şahıs:       kelırsen (gelirsen)
                          baslarsan (başlarsan)
III. Tekil Şahıs:      kelirse (gelirse)
                          baslarsa (başlarsa)
I. Çoğul Şahıs:       kelirsek (gelirsek)
                          basalrsak (başlarsak)
II. Çoğul Şahıs:      kelirseniz (gelirseniz)
                          baslarsanız (başlarsanız)
III. Çoğul Şahıs:     kelirseler (gelirseler)
                          baslarsalar (başlarsalar)
 
Misaller: turursa (kalkarsa), körürse (görürse), uğraşırsa
 
e- Gereklilik:
Eki: -kerek bosa
 
I. Tekil Şahıs:        kelmem kerek bosa (gelmeliysem)
                          baslamam kerek bosa
II. Tekil Şahıs:       kelmen kerek bosa (gelmeliysen)
                          baslaman kerek bosa
III. Tekil Şahıs:      kelmesi kerek bosa (gelmeliyse)
                          baslaması kerek bosa
I. Çoğul Şahıs:       kelmemız kerek bosa (gelmeliysek)
                          baslamamız kerek bosa
II. Çoğul Şahıs:      kelmenız kerek bosa (gelmeliyseniz)
                          baslamanız kerek bosa
III. Çoğul Şahıs:     kelmeleri kerek bosa (gelmelilerse)
                          baslamaları kerek bosa
 
Misal: aytbası kerek bosa (söylemeliyse), kaytbası gerek bosa (dönmeliyse), sormam kerek bosa (sormalıysam)
 
EK FİİL “İ”:
 
Bütün isim ve fiil şekillerinin sonuna gelerek onlardan birleşik fiiller yaptığı için “ana yardımcı fiil” ,isimleri isimleri fiilleştirdiği için de “ek fiil” dediğimiz “i” fiilinin tek başına kök olarak kesin ve belirli bir manası yoktur.
 
i- fiilinin dört çekim şekli, dört kipi vardır:
 
1) Şimdiki Zaman (Geniş Zaman)
 
I. Tekil Şahıs:        yorgunman (yorgunum)
                          üydemen (evdeyim)
II. Tekil Şahıs:       yorgunsun (yorgunsun)
                          üydesin (evdesin)
III. Tekil Şahıs:      yorgundur (yorgundur)
                          üydedir (evdedir)
I. Çoğul Şahıs:       yorgunmuz (yorgunuz)
                          üydemiz (evdeyiz)
II. Çoğul Şahıs:      yorgunsunuz (yorgunsunuz)
                          üydesiniz (evdesiniz)
III. Çoğul Şahıs:     yorgundurlar (yorgundurlar)
                          üydedırler (evdedirler)
 
2) Görünen Geçmiş Zaman (Hikaye)
 
I. Tekil Şahıs:        yorgun (e)dım (yorgun idim)
                          üyde (e)dim (evdeydim)
II. Tekil Şahıs:       yorgun (e)dın (yorgun idin)
                          üydedin (evdeydin)
III. Tekil Şahıs:      yorgundu (yorgun idi)
                          üydedı (evdeydi)
I. Çoğul Şahıs:       yorgunduk (yorgun idik)
                          üydedik (evdeydik)
II. Çoğul Şahıs:      yorgundunuz (yorgun idiniz)
                          üydediniz (evdeydiniz)
III. Çoğul Şahıs:     yorgundular (yorgun idiler)
                          üydediler (evdeydiler)
 
3- Öğrenilen Geçmiş Zaman (Rivayet)
 
I. Tekil Şahıs:        yorgunukemen (yorgun imişim)
                          üydekenmen (evdeymişim)
II. Tekil Şahıs:       yorgunkesin (yorgunmuşsun)
                          üydekesin (evdeymişsin)
III. Tekil Şahıs:      yorgunken (yorgunmuş)
                          üydeken (evdeymiş)
I. Çoğul Şahıs:       yorgunekemız (yorgunmuşuz)
                          üydekemız (evdeymişiz)
II. Çoğul Şahıs:      yorgunekesinız (yorgunmuşsunuz)
                          üydekesinız (evdeymişsiniz)
III. Çoğul Şahıs:     yorgunkenler (yorgunmuşlar)
                          üydekenler (evdeymişler)
 
4- Şart:
 
I. Tekil Şahıs:        yorgun bosam (yorgun isem)
                          üyde bosam (evdeysem)
II. Tekil Şahıs:       yorgun bosan (yorgun isen)
                          üyde bosan (evdeysen)
III. Tekil Şahıs:      yorgun bosa (yorgun ise)
                          üyde bosa (evde ise)
I. Çoğul Şahıs:       yorgun bosak (yorgun isek)
                          üyde bosak (evde isek)
II. Çoğul Şahıs:      yorgun bosanız (yorgun iseniz)
                          üyde bosanız (evde iseniz)
III. Çoğul Şahıs:     yorgun bosalar (yorgun iseler)
                          üyde bosalar (evde iseler)
 
EK FİİLİN MENFİSİ
 
Ek fiilin menfisi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi Tatarcada da “değil” menfi edatından faydalanarak yapılır. “değil” yani tuv edatı isim fiilinin takıldığı ismin sonuna getirilir. Edattan sonra isim fiilin müsbet şekilleri ilave edilir.
Yorgun-tuv-dur (yorgun değildir)
Üyde-tuv-man (evde değilim) gibi.
 
İSİM FİİLLER (MASATARLAR)
 
Zaman ve şahısla ilgili olmadan eyleme konu olan kelimelere ad-fiil denir. Tatarcada bunlar;
-mak, -mek             cür-mek (yürümek), tur-mak (kalkmak)
-ma, -me                ber-me (verme), tokda-ma- (durma)
 
SIFAT FİİLLER (PARTİSİPLER)
 
Bunlar, nesnelerin hareket vasıflarını karşılayan fiil şekilleridir.
 
a) -gan, -gen          kurtar-gan (kurtaran),
kel-gen (gel-en),
kurtaramagan (kurtaramayan),
kemle-gen (gelme-yen),
can-gan (kömur) (yanmış kömür),
suvsa-gan (adam) susamış
 
b) -yak, -yek (-acak, -ecek)
                            cat-yak (cer) yat-acak yer
kel-yek (sene) gelecek sene
 
c) -ası, -esı            geber-esı, otur-ası, (canı) şık (çık)-ası (ca)
 
ZARF FİİLLER (GERİNDİUMLAR)
 
Gerindiumlar hareket hali ifade eden fiil şekilleridir.
 
a) -a, -e, -(a)y, -(e)y
 
cuvur-a cuvur-a (koş-a koş-a),
tokda-y tokda-y (dur-a dur-a),
oynay-y oyna-y (oyna-y-a oyna-y-a)
Kul-e kul-e (gül-e gül-e)
 
b) -a Türkiye Türkçesindeki –ı, -i, -ü, -u eklerini karşılayan bu ek Türkiye Türkçesindeki olduğu gibi yalnız birleşik fiillerde görülmektedir. Al-a-vuy (al-ı-ver), tart-a-vuy (çeki-ver)
 
c) -p, -ıp, -up
al-ıp, tokda-p (dur-up), tıkırda-p (tırırda-y-ıp), otur-up, öl-üp, basla-p (başlayıp)
 
d) -ganda, -gende
tıkırda-ganda (tıkırda-y-ınca), kel-gende (gelince), ber-gende (ver-ince), yasa-ganda (yap-ınca)
 
e) -gali, -geli
otur-galı (otur-alı), kel-geli (geleli), al-galı (alalı), kör-geli (gör-eli)
 
f) -madan, -meden, -badan, -beden
kel-meden (gelmeden), tokda-madan (durmadan), cat-badan (yatmadan), ket-meden (gitmeden)
 
g) –ganın, -genin
basla-ganın (baş-la-yış-ın), oturganın (oturuşun), kel-genın (gelişin)
 
k) –ken: i- filinin gerindium ekidir.
-kene: Bala-ken (çocuk-ken), üyde-ken (evde-yken)
 
SIFATLAR
 
Sıfatlar, vasıf ve belirtme isimleridir, bir nesneyi belirtme ve vasıflandırma ve belirtme sıfatları olmak üzere ikiye ayrılırlar.
 
Tatarcada kullanılan sıfatlar:
 
1- Vasıflandırma (niteleme) sıfatları: Nesnelerin vasıflarını bildiren sıfatlardır.
 
a) Karşılaştırma sıfatları:
 
ta (köp) daha çok, en (üken) en büyük, köp auv (gız) çok iyi kız
 
b) Berkitme sıfatları:
 
gosgoca (adam), sıpsıcak (üy) ev, tertemız (gız), depderin (kuyu), gepgenış (elbıse)
 
c) Küçültme sıfatları:
 
kışkenekey (bala) küçücük çocuk, taptar (col) daracık yol, ipince (duvar) (incecik duvar), kıpkıska (etek) (kısacık etek), azzanakay (bulgur) (azıcık bulgur)
 
2- BELİRTME SIFATLARI:
 
Belirtme sıfatları nesneleri belirten sıfatlardır. Dört çeşit belirtme sıfatı vardır.
 
a) İşaret sıfatları:
 
Nav (bu):      nav kalem (bu kalem), nav bala (bu çocuk)
Anav (şu):     anav adam (şu adam), anav bala (şu çocuk)
O:                O cer (O yer), O köy
 
b) Sayı sıfatları:
 
1- Asıl sayı sıfatları:
 
Bır (elma), otuz (sene), on (lira), ekı (kozu) (iki kuzu)
 
2- Sıra sayı sıfatları:
 
bırıncı (sınıf), beşıncı (gız) (beşinci kız), altıncı (oda)
 
3- Üleştirme sayı sıfatları:
 
Ekişer (elma) (ikişer elma), kırkar (yıl)
 
4- Kesir sayı sıfatları:
 
Binde bır (ihtimal), onda bır (şans)
 
5- Topluluk sayı sıfatları:
 
Egız (ballar) ikiz çocuklar
 
c) Soru Sıfatları:
 
Kaş (kaç):              Kaş kısı (kaç kişi), kaş turlu (kaç türlü)
Kaysı (hangi): kaysı bala (hangi çocuk), kaysı gun (hangi gün)
Kay (ne):                Kay zaman (ne zaman),
kaydıy cer (nasıl yer), kaydıy kördün (nasıl gördün)
 
d) Belirsizlik sıfatları:
 
bır akşam, tum collar (bütün yollar), baska zaman (başka zaman),
bazı ballar (bazı çocuklar), her sene, kımı zaman, köp tav (çok dağ),
heş kımse (hiç kimse), falan (adam), az (para)
 
ZARFLAR
 
Zarflar zaman, yer, hal ve miktar isimleridir. Kelime gruplarında sıfatın, fiilin veya başka bir zarfın manasını değiştiren isimlere zarf denir.
 
  1. Yer Zarfları :
 
Tömenge (aşağıya), erten (yarın), şımdı (şimdi), kunduz (gündüz), ertelerken (az önce), akşam, cazda (yarın), kısda (kışın), akşamda (akşamleyin)
 
  1. Hal Zarfları :
 
aruv şalış (iyi çalış), yavaş ket (yavaş git), caman bekle (kötü bekle)
 
  1. Miktar Zarfları :
 
En aruv adam (en iyi adam), köp çalış (çok çalış), azanakay ber (azıcık ver), bıraz kul (biraz gül)
 
EDATLAR
 
Yalnız kullanıldıkları zaman manaları olmayan, sadece gramer vazifeleri bulunan kelimelerdir.
 
Üç çeşit edat vardır;
 
  1. Ünlem edatları :
 
Bunlar, ruh hallerini (keder, sevinç, heyecan gibi), tabiat seslerini seslenmeleri, tastik, red, sorma, gösterme gibi beyan şekillerini ifade eden edatlardır. Bunlar beşe ayrılır.
 
  1. Ünlemler :
 
ah, vah, tüh, of, hopba, haydı, abav, bav
 
  1. Seslenme edatları:
 
lan, ulan, yev, gız, yav, ev, yöv, ey, gardaş, gurban, bacı
 
  1. Sorma edatları:
 
kana (hani), aceba, neşun (niçin)
 
  1. Gösterme edatları
 
ene (işte), mıne (işte)
 
  1. Cevap edatları:
 
He, ıhı, cok (yok), tabıy, olur
 
  1. Balgama Edatları:
 
Cümleleri, kelime guruplarını, kelimeleri şekil ve mana bakımından birbirine bağlayan, onlar arasında irtibat kuran edatlardır.
 
  1. Sıralama Edatları :
 
-man, -men, -mınan, -mınen, -ben, -ban
sen men men (sen ve ben), Hasanman Hüseyin (Hasanla Hüseyin), Onıman men (Onunla ben), Yakubban Yusup (Yakup la Yusuf)
 
Denkleştirme Edatları :
 
Ya, yahut, yatut da
 
  1. Karşılaştırma edatları :
 
Ya, hem, hemı de
Ya kelirmen ya kelmem (ya gelirim ya gelmem)
Hem körurmen hem kormem (hem görürüm hem görmem)
 
  1. Sona gelen edatlar (kuvvetlendirme) :
 
Bunlar dil birliklerinin, kelimelerin, kelime guruplarının, cümlelerin sonuna gelerek onları bağlayan edatlardır.
 
Bıle          O bıle keldı (O dahi geldi)
Da, de     Hasan da keldı. İbrahim de keldi. O da aruv (O da iyi)
Kı            kel kı keteyık (gel ki gidelim)
Bıle          bala bıle etbez (çocuk bile yapmaz)
Tuv         onday tuv bunday (öyle değil böyle)
Ya           kelmedı ya gene de boldu (gelmedi ya yine de oldu)
 
  1. Cümle başı edatları :
 
Bunlar işletme eki vazifesi gören edatlardır.
Gadar, day (gibi), göre, önceden, baska, sıra, ara, işgerge, tısgarga
 
ZAMİRLER
 
Zamirler nesneleri temsil veya işaret suretiyle karşılayan kelimelerdir, bunlar ismin yerini tutar.
 
  1. ŞAHIS ZAMİRLERİ :
 
Yalın :      men             sen              o                 bız               sız               onlar
İlgi :        menım           senın            onun            bızım            sızın             onarın
Yükleme : menı             senı              onu              bızı               sızdı             onardı
Yaklaşma: mağa            sağa             oga              bızge            sızge            onarga
Ayrılma : menden         senden         ondan           bızden          sızden           onlardan
 
  1. İŞARET ZAMİRLERİ :
 
Bunlar işaret etmek, göstermek suretiyle nesneleri karşılayan kelimelerdir.
Tatarcada bulunanlar : nav (bu), anav (şu), o, navlar (bunlar), anavlar (şunlar), onar (onlar)
 
ÇEKİMLERİ
 
Yalın        : nav,           anav,           o,                navlar,          anavlar,        onar
İlgi          : navdın,       anavdın,        onun,           navlardın,      anavlardın,    onardın
Yükleme   : navdı,         anavdı,         onu,             navlardı,        anavlardı,      onardı
Yaklaşma : navga,        anavga,        oga,             navlarga,       anavlarga,     onnarga
Bulunma   : navda,        anavda,        onda,           navlarda,       anavlarda,     onarda
Ayrılma     : navdan,      anavdan,       ondan,          navlerdan,     anavlardan,   onardan
 
  1. SORU ZAMİRLERİ :
 
Bunlar, nesneleri soru şeklinde karşılarlar ve onların yerine kullanırlar.
 
Ne? :                İnsan dışındaki varlıklar için kullanılır.
                       nem?, nen?, nesi?, nemız?, nenız?, neler?
(neyim?), neyin? (neyi?), (neyimiz?),
(neyiniz?), (neleri?)
 
Kım? (kim?) :      insanlar için kullanılır.
Kımı? (kimi?), kımısı? ( kimisi?),
kımımız? (kimimiz?), kımınız? (kiminiz?),
kımılerı? (kimileri?), Net? (ne et?) (ne edeyim?),
netesın? (ne yapıyorsun?), neşun? (ne için?),
nemen? (ne ile?), nadar? (ne kadar?),
kayerge? (nereye?), kayer? (neresi?),
kaysını? (hangisini?)
 
  1. BELİRSİZLİK ZAMİRLERİ :
 
Bunlar nesneleri belirsiz bir şekilde temsil eden zamirlerdir.
Kimse (kımse), bırövü (biri), bazısı, baskası (başkası), heş birövmüz (hiç birimiz), önceki, sonakı (sonraki), tumu (tümü)
 
A
 
Aba                  abla, teyze
Abıy                  abi
Acır                  Hacer
Aka                   ağa, dede, baba
Akel                  getir
Aket                 götür
Akıl kocalar         (kabile ismi (akıl hocalar))
Akır                   ahır
Akırn akırn yavaş yavaş
Akıs akıs            ters durma düşünme
Aksam               akşam
Ana                  anne
Anaday              şöyle
Anav                 şu
Anavdın             şunun
Anavcı               gözcü
Anayak              öbür taraf
Arba                 araba
Abradı cek          arabayı koş
Arba mıner         düğünde gelinin arabasına
binenlere verilen hediye
Aruv                 iyi
Aş                    aç
Aşe                   öyleyse
Aşuvlan             üzül
Ata                   dede (yaygın olarak çocuğun
babasından büyük kimselere karşı
kullandığı hitap şekli)
Atarba               at arabası
Avelden             önceden
Aveli                 önce
Avlu                  bahçe
Avur                 hastalan
Avuş                 avuç
Avuz                 ağız
Ayt                            söyle
Ayye                 nine (yaygın olarak anneden büyükler
için kullanılan hitab)
 
B
 
Bakıl                  nisbet
Bakır                 bağır
Bala                  çocuk
Bar                   var
Barmakday         parmak kadar (çocuk)
Bas                   baş
Bavursak            yemek ismi, yağlı bir yemek
Bay                   1. zengin, 2. koca
Bayla                bağla
Bek                   pek (niteleme sıfatı)
Bessık               beşik
Bet                            1. yüz, 2. taraf
Betten               taraftan
Bıl                     bil
Bılay                 böyle
Bıltır                  geçen sene
Bırövnuzge         Birinize
Bırövü               birisi
Bıytıp                böyle edip
Bız                    boz
Bızıl                   bozul
Bike                  kadın
Bol                    ol
Bolyak               olacak
Bos                   boş
Bosa                 olsa
Börü                  kurt
Burgun              öbur gün
 
C
 
Cak                   yak, sür
Cakın                yakın
Cala                  yala
Calgız                yalnız
Caman               kötü
Can                  yan
Canasam            yanım
Canın                yanın
Cap                  ört
Cartı                 yarım
Cas                   yaş, genç
Casıga               yatsıya, yatsı namazına
Caslı                 yaşlı
Castık               yastık
Cavluk               yağlık, başörtüsü
Cayma               yayma, yufka
Ce                    ye
Cekat                ceket
Cenge               yenge
Cer                            yer
Cıber                 gönder
Cığıl                  yıkıl
Cımısak              yumuşak
Cıp                   ip
Cır                    ır, türkü
Cıyek be?           yiyecek mi?
Cıydıken             yiyormuş
Cogar bet          yukarı taraf
Col                   yol
Cok                   yok
Cür                   yürü
Curuk                yol
Curut                yürüt
Cuv                  yu, yıka
Cuvur                koş
Cuzum               üzüm
 
D
 
Day                  gibi
Dave                 deve
Dep                  deyip
Depa                 defa
Dıydı                 diyor
Dop dombura      top tombul (ikilem)
Dönuş               döndü
 
E
 
Egız                  ikiz
Ekbe                 heybe
Ekenmen            imişim
Ekevmuz            ikimiz
Eki                    iki
Elam                 her halde
Emı                   emmi, amca
Endı                  artık
Erecöv              Recep
Erte                  erken
Erte                  ertesi, erken
Erten                yarın
Esıt                   işit
 
G
 
Gardaş              kardeş
Garış                 karış
Geş                   geç
Gıdırt                 gezdir
Gız                    kız
Gız bet              kız taraf
Gonuş               konuş
Gossar               Koçhisar
Guda                 erkek hısım
Guday               kadın hısım
Gun                  gün
Gurban              kurban
 
H
 
Hakaten             gerçekten
Hapta                hafta
Havas               heves
Heralı                herhalde
 
I
 
Inde                  ses çıkar, karış
Isla                   tut
Istan                 pantolon
Işcı                            işçi
Izında                izinde
 
İ
 
İpade                ifade
İyye                  evet
 
K
 
Kabar                haber
Kala                  (duvar) örmek
Kalayken?          nasılmış?
Kalgan               kalmış
Kamuv               Kamuran
Kapı bas             kapı bas (düğün sırasında gelin
adayı babasının evinden çıkıp gelin
arabasına bindirileceği sırada alınan bahşiş)
Kara                  bak
Kart                  ihtiyar
Kartaba             teyze, anneden büyük kadınlar için söylenen hitab.
Kart oynat          kart oyunu, düğünlerde gençler
tarafından kılık değiştirilerek
oynanan köy oyunu.
Kasık                 kaşık
Kaş?                 kaç?
Kavetoy             düğünün son akşamı köyün gençlerinin davet edilmesi yemek verilmesi ve eğlence yapılması, sonunda da damat adayına verilmek üzere gençlerin kendi aralarında para toplanması ile biten eğlenceye verilen isim.
Kayaka?             nereye?
Kayda?              nerde?
Kaydıy?             nasıl?
Kayerde?           nerde?
Kayır                 hayır
Kaynağa            kayın abi, eşin abisi için söylenen hitap
Kaynata             kayınpeder
Kaysı?               hangisi?
Kayt                 dön
Kaytar               çevir
Kaytara             söylenenin aksine
Kay zaman?        ne zaman?
Kazne col           hazine yolu
Kel                    gel
kele ber             geliver
kelin                  gelin
kenşek              gelin
kerek                gerek
keşe                 gece
ket                   git
ketavuyuptu       gidivermiş
ketıyatır             gidiyor
keteyık              gidelim
ketuş                gidiş
ketıyatır             gidiyor
ketkeyşı             gidene kadar
kılla                   tahıl ölçme aleti
kır                    gir
Kırkkuy              Kırkkuyu (yer adı)
kırmaşa              işkembeden yapılan yemek
kıs                    kış
kıse                  cep
kışgıy                küçük
kışkenekey         küçücük
kıy                    giy
kıydır                 giydir
kıyım                 giyisi
kıyıvlu               giyili
kıynalt               üz , nisbet etmek
kilov                  kilo
kul                    gül
kun                   gün
kunduz              gündüz
kuvvatlı             kuvvetli
kuy                   koy
kuyezlen            sevin, gurur duymak
kuyöv                damat, güveyi
kozu                 kuzu
köbey                çoğal
köm                  göm
kömgen             gömmüş
köp                   çok
kör                   gör
köş                            göç
 
L
 
Lapleme             leblebi
Latıp                 Latif
 
M
 
ma                    soru eki
Maga                bana
Maskız               mahsus
Mannay             alın
Mannay aldı        önde gelen (köyün ileri geleni)
May                  yağ
Men                  ben
Mık                   mıh, çivi
Mın                   bin
Mıyıt                 ikilem kıyıt kıyıt giyit miyit
Motur                motor, traktör
Motursıklet         motosiklet
Muhar               mühür
 
N
 
Naday               şöyle
Naşatam            dedem
Naşiyem             ninem, annemin annesi
Nav                  şu
Negız                alcak duvar
Neşun?              niçin?
Nıyaka               şu tarafa
 
O
 
Olay                  öyle
Omar                 Ömer
Onday               öyle
Onar                 onlar
Onsana              ondan sonra
Onsun               ondan sonra
Ora                   sar
 
Ö
 
Öbek                 ekmek
Ödek                 korkak
Öguzarba           öküz arabası
Öludey              ölü gibi
Özu                  kendisi
 
P
 
Papış                 ayakkabı
Patma               Fatma
Pısır                  pisir
Pışak                 bıçak
 
R
 
Rakıpe               Rakibe
Ramuv               Ramazan
Reşıl                  reçel
 
S
 
Sal                   koy, gönder vur
Sane                 sene
Segız                sekiz
Senek               (tarım aleti) dirgen
Seper                sefer
Sın                   kırıl
Sıpra                 sofra
Sıse                  şişe
Sıyaka               dışarıya
So                    O
So ekı ortada      “bu arada”, “bu karışık durum
sırasında” manasına gelir.
Sora                 sor
Soy                  kes
Suv                  su
Suvuk               sovuk
Suy                  sev,öp
Suyre                sürükle
 
Ş
 
Şabek               şebek
Şak                   çak, (arı) sok
Şakır                 çağır
Şalım sat           çalım sat
Şaş                   saç
Şaş                   saç
Şatla                 çatla
Şavuş               çavuş
Şay                  çay
Şennaz              Şehnaz
Şennık               şenlik
Şerkeşek            büyük salıncak
Şıgart                çıkart
Şıgavuyudu        çıkıverdi
Şıgayıp              Şuayip
Şık                    çık
Şın                    mani gibi karşılıklı söylenen beyit
halinde kafiyeli ve ölçülü olan tatarlara
has bir nazım türü.
Örnek:
Terezeden karaysın, koralmaysın
Carım okka şıtlevuk beramaysın,
Şırak                 çırag, lamba
Şırkın                çirkin
Şırp                  çırp
Şıy                   şey
Şoban               çoban
Şolpa tus           (deyim) önceden atılmak, çabalamak
 
T
 
Tabın                yakınlık, ilişki, akrabalığın yakınlığı
Talen                halen
Taklan               buğday ezmesinden yapılan tatlı
Tamak               damak
tangaydım tana kadar, sabaha kadar
tanımayman        tanımıyorum
tap                            bul
tas                   taş
tasla                 bırak
tavsul               tüken
tayak                değnek
ten                            akran
tepreş               teferrüç, gezinti
tereze               pencere
teri                            deri
tıl                     dil
tımgızt               söndür
tınla                  dinle
tına                  dinle
tıp tımalak yusyuvarlak
tıre                            dire, daya
tıy                    değ
tıymenız             değmeyin
tıyze                 teyze
tız                    diz
tokda                dur
tokuldat             (deyim) başa kakmak
tol                    dol
ton                            don-üşü
toy                            düğün, ziyafet
töbe                 tepe
töbele               dövmek
töbeles              dövüşmek
tömen               aşağı
töse                  döşe
tuk                   kürk, post
tunne                gece
tünövün             dün
tur                    kalkmak
ture                  türe
tuv                            değil
tüy                            döğ
 
U
 
Ul                     oğul, erkek çocuk
Ul bet                oğlan taraf
Urus                  kavga et
Uş                    üç
Uşar                  uçar
Uşun                 hakikat, gerçek
Uşunman            gerçekten
Uvak tuyek         ufak tefek
Uzgun               üzgün
 
Ü&U
 
Üken                 büyük
Üş                    üç
Üytebe              dam, evin tepesi
Üy                    ev
Üylen                evlen
Üytup                öyle edip
 
Y
 
Yagında             tarafında
Yak                   taraf
Yal                   utan
Yasa                 yap
 
Z
 
Zoba                 soba
Zorman              zor ile, zorla
Zorumunan         zoru ile

Bu haber 1552 defa okunmuştur.

Delicious  Facebook  FriendFeed  Twitter  Google  StubmleUpon  Digg  Netvibes  Reddit

Akademik

Bozok Üniversitesinde Nogay Dili ile ilğili konferans

Bozok Üniversitesinde Nogay Dili ile ilğili konferans Mecit Aksu-Oguzhan Erbay

Türk Kültür Tarihinde Nevruz Bayramı

Türk Kültür Tarihinde Nevruz Bayramı Yazar: H. Murat ARABACI

Google Translate

GALERİ

ANKET

Yeni sitemiz sizce nasıl olmuş ???





Tüm Anketler

SAYAÇ

Aktif Ziyaretçi 1
Bugün Tekil1
Bugün Çoğul25
Toplam Tekil 60105
Toplam Çoğul217360
Ip 93.89.225.254

Tüm Hakları www.nogayturkleribulteni.org ve www.nogayturkleri.org aittir
RSS Kaynağı | Yazar Girişi | Yazarlık Başvurusu