ANASAYFA FOTO GALERİ VİDEOLAR DERNEKLERİMİZ KÖYLERİMİZ ZİYARETÇİ DEFTERİ ANKETLER İLETİŞİM

HABER ARA


Gelişmiş Arama

EN ÇOK OKUNANLAR

SAAT


Şora Batır Destanı

Tarih 01 Şubat 2010, 22:15 Editör

Yazar: Dinara NURGISHIEVA

Dil : Türkçe (Nogay)
Alfabe : Kril ve Latin
 
ШОРА БАЬТИР

Актажыдынъ Али-бий
Ат белине минген бий,
Ат белине мингеш те,
Ылав ала шыккан бий,
Ылыв ала шыккаш та,
Элдинъ шети Нарик деп,
Карт Нарикке келген бий.
Актажыдынъ Али-бийи келди деп,
Авлагына карт Нарик,
Суьйреп отав кондырды,
Емегине карт Нарик,
Семиз койлар сойдырды.
Сувсынына карт Нарик,
Аракы-баллар куйдырды.
Отавына тьупеди,
Койынынъ этин емеди
Аракы-балын ишпеди,
Ат уьстиннен акырып,
Ылав сорап турды бий.
Аргымактаи алтав берди – алмады,
Ебеден етев берди – алмады,
Ел етпести ете берди – алмады,
Кус етпести коса берди – алмады,
Доьрт туягы тагалы,
Куйрыгы ялы кыналы,
Бозды берди – алмады.

Нарик:

Эриккенде дабыр бузаган,
Шапканда майтак озаган,
Бар оьнери мынъ йылкыга биткисиз,
Кулагына камыс бойлап еткисиз,
Туягына шойын йоллар туьткисиз,
Карагер сенинъ атынъды,
Тартып алып кетти бий.
Картлыгым карсы алдыма келгенде,
Яслыгым бу басымнан оьткенде,
Камышысын дув басыма тартты бий,
Кылышын кыл мойныма артты бий.
Ананъ Менъли – сылувга,
Коькиректен кетпес соьзлер айтты бий,
Аданасынъ Лалюге,
Бу корлык коьргенде
Каршыгадай эки коьзим кайнады,
Актажыдынъ Али деген бийлери,
Яагынынъ астында таптав этим олтырды,
Сагагына болат кылыш саомасанъ,
Шырылдатып оннан оьшим алмасанъ,
Эсебий улы Нариктен.
Улан тувмай кыз тувдынъ.

Бу соьзлерди эситкен сонъ, Шора каарланып булай толгайды:

Ел етпесим аькелши,
Авым тартып минейим
Алдаспаным аькелши,
Аш белимее илейим.
Ак куьревкем аькелши,
Оьнъшенъ этке киейим.
Актажыдынъ оьктем кеткен бийлерин,
Кувырып барып етейим,
Туврам-туврам этейим,
Тувраган эттей этейим
Боьлик-боьлик этейим,
Боьркен койдай этейим,
Боьридей алып йыртайым,
Боьрктей алып киейим,
Бу айтканым этпесем,
Мырадыма етпесем,
Нарик улы мен Шора,
Анамнан арам тувган болайым.

Карланды баьтир карланды,
Каты яман шамланды,
Бугызланды, босанды,
Буздай темир курсанды,
Ел етпес ийги атта минди энди,
Кус етпес аьруьв атты етти энди,
Бу кеткеннен кети энди,
Оьгиз тоьбе бойына,
Йоьней байдынъ юртына,
Али-бийге етти энди.

Шора:

Асселям алейкум,
Актажыдынъ Али-бий,
Карагер аьруьв аттынъ басына
Калай сыйды ноктанъыз,
Айтысайык, токтанъыз.
Актажыдынъ Али-бий
Ат белине минген бий,
Бизим атай Нариктинъ
Отавына туьспединъ
Араклы-балын ишпединъ
Койынынъ этин емединъ,
Ат уьстиннен акырып,
Ылав тилеп турган бий.
Карагер меним атымды,
Тартып алып минген бий,
Бий увылы, мен сага,
Ел етпесим берейим,
Кус етпесим берейим,
Янынъдагы бу кьунде,
Ян саклавынъ болайым,
Яв алдында оьлейим,
Айткан соьзге келсене
Карагерим берсене.

Шорадынъ яхшылык ан тилевине Али-бий оьктемлик этип булай толгайды:

Мен мендир мен, мендир мен,
Ян кутармас эндир мен,
Канн таспалы бу куьнде
Карагерди бермем мен,
Экиди берип бирди алмак,
Сенинъ исинъ тувыл ды.

Шора:

Актажыдынъ Али-бий
Коьшерли тавга коьшкен бий,
Коьк арайга конган бий,
Актажыдынъ атланып,
Бизим атай Нарикке,
Конаклыкка туьскен бий,
Атам меним Нарикке,
Камышынъды тарткан бий,
Кылышынъды кыл мойнына арткан бий,
Менъли-Сылув анама,
Коькиректен кетпес соьзлер айткан бий,
Аданасым Лялюге,
Темирден сувык соьзлер айткан бий,
Карагер меним атымды,
Тартып алып минген бий.
Бий увылы, мен сеннен,
Бир тилеймин, бермейсинъ,
Коьп тилеймен, коймайсынъ,
Балшыбынын оьлтирмей,
Балын калай ашарсын?

Али-бий:

Коьшерли тавга шык, Шора,
Коьркинъди сенинъ коьрейим,
Коьк куьбенъди кий, Шора,
Оьнеринъди билейим,
Коьшерли тавдан артылма,
Али-бийге катылма,
Коьшерли тавдан артылсанъ,
Али-бийге катылсанъ,
Оьлгенде яман оьлерсин,
Кара ердинъ туьбине,
Бир йоклавсыз кетерсинъ.

Шора:

Актажыдынъ Али-бий,
Агынлы сувдай дели бий,
Арапа тавдан
Сенинъ коьнъилинъ бийик бий,
Эл ишинде сыйлы бий,
Коьптен коьнъилинъ толы бий,
Саклавым меним сан ды деп,
Коьп мактанма, Али-бий,
Саклавынъ сенинъ сан болсын,
Сан етпеген коьп болсын,
Сен саклавдан куьсерсинъ,
Карагерим аьруьв аттан туьсерсинъ,
Карагерди аларман,
Сенинъ кимик кызыл шашпав канларды,
Сапалдас пан колга алып,
Кылышыма йонарман.

Соннан сонъ экеви ок атыспага баслайды.

Яс сорасты бий минен,
Атыспага яй мынан,
Яс уькени бий болды.
Бийдинъ аткан яйы
Шорадынъ иер касына кадалды,
Нарик улы Шора атты,
Омрав ярып ок тийди,
Актажыдынъ Али-бий,
Онъкасыннан йыгылды.

Нарик:

Анав кара коьринген,
Карагус кара тувыл ды.
Хан казагын оьлтирген,
Кадемсиз бизим Шора увыл ды.
Кадемсизди каты кайрап йибердик,
Бу языдынъ бойында,
Тоьре тувыл, кара оьлтирген кутылмас,
Меним улым эр шора,
Кайда мекан этер ол.

Соннан сонъ Шора оьзининъ Кырымда тыныш туралмаясын билип, кашпага аьзирленеди.

Актажыдынъ Али-бий оьлген куьн,
Ак давытгай уьйкен коьли буьлген куьн,
Такыя боьрким сынган куьн,
Окада аксам болган куьн,
Булганып оьрис эткен куьн,
Каьрип атам карт Нарик,
Кагай сарда каткан куьн.
Кандавызым козгалма,
Кайратлы куьнде илермен,
Яс юрегим тебинме,
Яхшы тилек тилермен.
Кылышым кыннан коьп шыкпа,
Кызыл таска билермен,
Аннам каьрип мунъайма,
Элимди Касай коьлге элтермен,
Ак Люлювим мунъайма,
Кавгалы куьнде етермен,
Алганшыгым куьрсинме,
Кумидеги бабанъа,
Боьлек савкат этермен.

Соннан сонъ Шора кайда кетейим деп юргенде, бир кере туьс коьреди.
Туьсинде Казанга барган болады. Соннан сонъ Шора Кырымнан кашып бас тасалар уьшин Казанга кетуьвге бел бувады. Сол ой мынан атасына келип булай толгайды:

Ал-ал атам, ал атам,
Ал савлык пан кал атам,
Актажыдынъ Али-бийин оьлтирдик,
Басымызга кетпес баьле келтирдик,
Казан деген эл бар деп,
Бас тасалар ер бар деп,
Казналы Кырым калдырып,
Казак шыга бараман.

Нарик:

Бар-бар, балам, бар, балам,
Барганда бактынъ ашылсын,
Казан деген эллердинъ,
Капысы куьнник ерден ашылсын.
Тартпалы бесик таянган
Танъ манъы ман уянган,
Туьн уйкысын доьрт боьлген,
Айры эмшектен суьт берген,
Менъли-Сылув ананъа
Бир йолыга кет, балам.

Анасына барып, Шора:

Ал-ал, аннам, ал, аннам,
Ал савлык пан кал, аннам,
Актажыдынъ Али-бийин оьлтирдик,
Басымызга кетпес корлык келтирдик,
Казан деген Эл бар деп,
Бас тасалар ер бар деп.
Казналы Кырым калдырып,
Казак шыга бараман.

Менъли-сылув:

Бар-бар, балам, бар, балам,
Барганда бактынъ ашылсын,
Казан деген эллердинъ
Капысы куьнник ерден ашылсын,
Алганшыгынъ Аьруьвге,
Бир йолыга кет, балам.

Хатына барып, Шора:

Ал-ал, Аьруьв, ал, Аьруьв,
Ал савлык пан кал, Аьруьв,
Актажыдынъ Али-бийин оьлтирдик,
Басымызга кетпес корлык келтирдик,
Казан деген Эл бар деп,
Бас тасалар ер бар деп,
Казналы Кырым калдырып,
Казак шыга бараман.

Алтын (Аьруьви):

Ай не болган, куьннен сонъ,
Куьн не болган айдан сонъ,
Аланъгар коьзли ак шортан,
Ол не болган экенди,
Анасын айдынъ тенъиз
Коьлден сонъ.
Кара лашын ол айван,
Не кумсагай, не егей,
Эдилден коьк шоьплеген,
Казы мынан кувдан сонъ.
Бийдайык кус ол айван,
Зарнап коькке шыгалмас,
Шетке биткен эки кыяк
Нувдан сонъ,
Эгирсектей оралып биткен коьк орай,
Байлардынъ ийти отлар малдан сонъ,
Бай уьйиннен той таркар,
Онъ яктагы эки тотай кыздан сонъ,
Тоьркиннен келген бай кызы,
Тиркемеге тана таппас экен ди,
Айыры туяк малдан сонъ,
Мактаншылык болмайды экен,
Давлет бастан тайган сонъ,
Баьтиршилик болмайды экен,
Элесленген эки аргымак
Аттан сонъ.
Менарасы булытка еткен коьк сарай
Емсик болган экен ди,
Тоьбесиннен давыл урып
Бузган сонъ.
Кубырсыган шешекей,
Куврай болар солган сонъ,
Кубылама дарие,
Шуьберек болар тозган сонъ.
Кубырсыган аьруьвлер,
Куртка болар экен ди,
Заманыннан озган сонъ,
Атан екпен нардан сонъ,
Казы емен ялдан сонъ,
Эрге барман сеннен сонъ,
Куьйменълескен коьп яман,
Котанлы койга кол созып
Корлыгын коьп тийгизер
Сеннен сонъ.
Ала кет ием, ала кет
Ат ялына сала кет,
Артынънан сансыз дабыр кувганда,
Алдынънан Сары сазлар бувганда,
Алтын атлы аьруьвди,
Курманлыкка шала кет.

Соннан сонъ шора кетеекте, атасы ога булай толгап уьгит береди:

Аксам шактан атланып,
Талпынып Тарлан тавдан оьтпе сен,
Казандагы Казы-герей ханлардынъ,
Капысынынъ карсы алдында турма сен,
Казандагы картлардынъ
Тилегин кери салма сен,
Казан элде хан болсанъ
Хабарынъ элге дан болса,
Картайганда атанъды,
Бир йокламай койма сен.

Шора элден шыгып барганда, сувдан келеяткан бир келиншек ушырайды. Шорадынъ савытланып бараятканын коьрип, келиншек толгайды:
Келиншек:

Кара-каска аьруьв атка олтырып,
Кандавызга сансыз йебе толтырып,
Мергенинъди онълы-соллы терис илип,
Окалы шекпей онъ кийип,
Он колынъа кус алып,
Яргалыктынъ бойы мынан атланып,
Явлардынъ карсы алдына айланып,
Экиндиден эл таслап,
Тоьрем, кайда барасынъ?

Шора:

Тоьре тувыл караман,
Анадан эгиз тувмай дараман,
Асылымды сорасанъ,
Ноькис улы тамаман.
Оьз атымды сорасанъ,
Нариктен тувган Шораман,
Казанды табыр аьскер алды деп,
Каты яман бараман.
Мен барганша Казанды,
Табыр аьскер алмаса,
Айдап йолга салмаса,
Казналы юрт Казаннынъ,
Каласынынъ ишинде,
Капысынынъ туьбинде
Таска соккан
Темир шеге боларман.

Солай этип Шора Казанга барып етеди. Оны сарай кызларынынъ бириси коьрип толгайды:

Казаннынъ саф орамын оьткенде,
Сарайдынъ карсы алдына келегенде,
Астындагы Карагери суьрникти,
Басындагы сувсар боьркин туьсирди,
Каркырадай кара айдары коьринди,
Ай бети ала коькке атылды.
Сосы келген мисапир,
Актажыдынъ Али-бийин оьлтирген,
Алидинъ Арыслан атлы бийине,
Кетпес корлык келтирген,
Хан ялалы кайратлы,
Шора болар усайды.

Шора Казанга кирип те, хан сарайына токтамай, Казаннынъ бир шетинде яшаган Сали атлы картка барып булай толгайды:

Салам болсын сизлерге
Эй Сали карт, Сали карт,
Салам бердим Сали атай,
Алмайсынъма конакка.
Ян авырып сен мени,
Ала койсанъ конакка,
Атанъ юрты Казанга,
Калабалык ис тувса
Мыйыгым муртып коьтерип,
Мен саларман йорыкка.

Сали карт:

Сексен беске келгенмен,
Сексен баьтир коьргенмен,
Токсан беске келгенмен,
Токсан баьтир коьргенмен.
Эндигиси бу куьнде,
Токсаннан тогыз оьтип бараман,
Ким экенинъ билеалмай,
Кайран болып тураман,
Ынамынъды айташы,
Асылынъды толгашы.

Шора:

Мен арган ман, аргын ман,
Ак сункардай кыргый манн,
Асылымды сорасанъ,
Ай тамгалы Тамаман
Аргы атамды сорасанъ,
Астынъ улы Бай-газы,
Онынъ улы эр Тоьлек,
Нарик улы Шораман.
Бу куьнгиди сорасанъ
Солтан коьлде яшаган,
Эл хайырын ашаган,
Сали карт сенинъ улынъман.

Сали карт:

Уьйге кир деп айтпага,
Карт атанънынъ шайы йок,
Шайын айтып кайтейим,
Шайына салар майы йок.
Оьтпеги йок, тузы йок,
Увылы йок, кызы йок, кызы йок,
Пакыр мискин агайман,
Коькирегим сырылдап,
Юрегимде майым йок,
Дуныя мынан пайым йок,
Уьйге кирип сен, балам,
Карт ананънынъ колын ал.

Соннан сонъ Шора Сали карттынъ уьйинде тогыз йыл яшайды. Бир куьн Сали карт Шорады баьтирлердинъ йыйынына алып барады эм оьзи булай толгайды:

Нелер йок та, нелер бар,
Бу йыйыннынъ ишинде,
Туьрли-туьрли байлар бар,
Туьленмеген баьтир бар.
Сыралы коблде сункар бар,
Сув ишинде булан бар,
Казан сарда Шора бар.
Ынанмасанъ, кара бар.
Булай, булай, булай бар,
Муннан да уьйкен сарлар бар,
Секерли коьлде сункар бар.
Сув ишинде мажар бар,
Мажар баста Ибан бар
Элден алым алдырмас,
Ийги тувган Мамай бар,
Дегершиги языда,
Тентек коьшкен ногай бар.
Ханда Камбар улы бар,
Оьзден болсанъ онда бар,
Биелер минип той эткен,
Тавда Казы мырза бар,
Шешен болсанъ онда бар.
Кырымда аьруьв Али бар,
Ага болсанъ онда бар,
Шылбырлы суьнги колга алган,
Кары авызына таянган,
Салидинъ улы Шора бар.
Сынык суьем эли бар,
Эки касынынъ арасы,
Ынанмасанъ кара бар.

Бу йыйында согыска бараяк алдында сыйланып завк этип олтырган баьтирлер Шорады коьрмейдилер. Соннан сонъ Шора оьпкелей берип, оларга карап булай толгайды:

Кулыншак пан Алыншак,
Солтан коьлде яшаган,
Мактанмага бек кушак,
Сали карттынъ уьйинде,
Мен тогыз йыл яшадым,
Мен келгели тогыз йыл,
Танымады биринъиз
Халк айткандай бар экен,
Ойсыз экен ханынъыз,
Бу Казаннынъ ханы бар да даны йок,
Кадысы бар да тоьре йок,
Коьмен де билемен,
Аракы баллар тилемен,
Казан басып яв келсе,
Нетеримди билермен.

Соннан сонъ Кулыншак баьтир намысланып булай толгайды:

Саар танънан билинген,
Сапы ханым бийкединъ,
Сарайынынъ карсы алдына келгенде,
Карагер аьуруьв аты суьринген,
Нарик улы сенме эдинъ?
Саадат коьлде яшаган,
Тогыз йыл конак болып ашаган.
Нарик улы сенме эдинъ?
Садакты белге илмединъ.
Саклык мынан юрмединъ
Саксызлыкта таныскан,
Нарик улы сенме эдинъ?

Соннан сонъ Кулыншак йолдасларына карап булай толгайды:

Аргымакты арпа берип,
Тал курыкка байланъыз,
Аянъыз манн сыйпаныъз,
Кыставлыда, кыйында,
Татар атка йол берип,
Танавыннан канн келип,
Тарбайып йолда турса коьрерсиз.
Казаннынъ алды бос камыс,
Эндигиден сонъыра,
Калынлакта коьрерсиз.
Сырага келген баьтирге,
Шынъ аягын куйынъыз,
Сырадан орнын беринъиз,
Казан атлы шаарга,
Шуркылдаган авыр аьскер толганда,
Карап турса коьрерсиз.

Шора:

Кабыргама биткен бавыр эт,
Каным тоьгер усайды,
Кабыргамнан канн шыкпаган суьекке,
Кетер кус уялар усайды.
Аьзизлеген бу яным,
Бу Казаннынъ оьзи уьшин,
Шейит кешер усайды.

Соннан сонъ Шора Сали карт уьйине кайтады. Эм онда яшап калады.
Ама Кырымда калган атасы Нарикти хан язалап тиленшиликке калдырган. Нарик карт тиленип эл кыдыра юре, Казанга келип шыгады эм булай толгайды:

Казна, казна мал келсе,
Казнашы каражылар суьйинер.
Капы алдына яв келсе,
Кулыншак мынан эр Шора
Кара канга боялар.
Сондай болган баьтир Шора атасы,
Эндигиси бе куьнде,
Кырсавлы шелек колга алып,
Элден-элге кыдырар.

Шора атасын разылатып узатып йибереди.
Соннан сонъ Казан уьстине яв келеди. Бу согыста Шора боьтир йигитлерше сигысып, Карагер аты манн Эдил сувына батып оьледи.
Куьннерде бир куьн Шорадынъ анасы баласын излеп Казанга келеди.
Ол Казан юрип, коьринген биревден Шорады сорайды.
Ама Казанда аьр кимнинъ басы айланып, Менъли-сылувды эске санга алган киси йок.
Ахырында ол булай толгайды.
Менъли-сылув:

Атан туьре акырып,
Боз тайлаклар бозласып,
Ынъыраса турган куьн.
Шорам минген Карагер,
Уьш ымтылып куьрсинип,
Кара сувга баткан куьн.
Зыяда ялтыз Шорады,
Коьрдинъизбе, бийкелер.

Бир кыз:

Ай, ай куртка, ай куртка,
Коржын илип мойнынъа,
Сен де неге келгенсинъ,
Бу кыйынлы Казанга.
Тири болып юрсенъ де
Сен ше каьрип оьлгенсинъ
Бизге кыйын келген сонъ
Сен де кимге керексинъ.

Менъли-сылув:

Каршыгадан тувган туйгындай,
Ханымнан тувган солтандай,
Агалар дийван эткен.
Айдымны кара тоьбедей.
Кабыргадан ол оьзи,
Артык шыккан суьбедей,
Шаркка биткен муьеги,
Аьр бириси аршындай.
А, бийкелер, тотайлар,
Кайсынъ увыл тапкансыз,
Казан сарда дувлаган,
Канн яралы Шорамдай.

Колымдагы оймагым,
Ак куьмистей тырнагым,
Экиси бирдей майырылып,
Сол корлыкка коьне алмай,
Дуныяга бетим берип юре алмай,
Ботасы оьлген туьедей,
Бозлай-бозлай келгенмен,
Канн яралы Шорамнынъ,
Оьлгенин буьгуьн билгенмен.
Бу Казаннынъ картыннан
Етим калгыр ясыннан,
Сораганнан пайда йок.
Магазыга кирейим,
Абыл-Касым яс сокта,
Мени карап коьрсене,
Канн яралы Шорамнынъ,
Бир хабарын берсене.

Абыл-Касым яс сокта,
Оьзим айтып куьйлейди.

Абыл-Касым:

Ай-ай, анам, ай анам,
Ай йыгылган усайды,
Ай да, куьнде косылып,
Тенъ йыгылган усайды,
Карт атасы Нариктинъ,
Бели сынган усайды,
Менъли-сылув анайдынъ
Коьзи шыккан усайды,
Баьрин айтып нетейим,
Сенинъ улынъ эр Шора,
Он сегиз йыл бу Казанда дав этип,
Бьтирлигин дан этип,
Ахырысы, эй медет,
Сувга кеткен усайды.

Менъли-сылув:

Ай, ай куьним, ай куьним,
Сувга кеткен усайды,
Канн яралы Шора улым.
Кайгынъ мынан кыйынынъ,
Эстен кетпес ок болдынъ,
Йок болдынъ, Шорам, йок болдынъ
Энди калай этейим,
Ботасы оьлген туьедей,
Бозлай-бозлай кетейим.

ŞORA BÄTİR

Aktajıdıñ Ali-biy
At beline mingen biy,
At beline mingeş te,
Ilaw ala şıkkan biy,
Ilıw ala şıkkaş ta,
Eldiñ şeti Narik dep,
Kart Narikke kelgen biy.
Aktajıdıñ Ali-biyi keldi dep,
Awlağına kart Narik,
Süyrep otaw kondırdı,
Emegine kart Narik,
Semiz koylar soydırdı.
Suwsınına kart Narik,
Arakı-ballar kuydırdı.
Otawına tupedi,
Koyınıñ etin yemedi
Arakı-balın işpedi,
At üstinnen akırıp,
Ilaw sorap turdı biy.
Arğımaktai altaw berdi – almadı,
Ebeden yetew berdi – almadı,
El yetpesti yete berdi – almadı,
Kus yetpesti kosa berdi – almadı,
Dört tuyağı tağalı,
Kuyrığı yalı kınalı,
Bozdı berdi – almadı.

Narik:

Erikkende dabır buzağan,
Şapkanda maytak ozağan,
Bar öneri mıñ yılkığa bitkisiz,
Kulağına kamıs boylap yetkisiz,
Tuyağına şoyın yollar tütkisiz,
Karager seniñ atıñdı,
Tartıp alıp ketti biy.
Kartlığım karsı aldıma kelgende,
Yaslığım bu basımnan ötkende,
Kamışısın duw basıma tarttı biy,
Kılışın kıl moynıma arttı biy.
Anañ Meñli – sıluwğa,
Kökirekten ketpes sözler ayttı biy,
Adanasıñ Lalyüge,
Bu korlık körgende
Karşığaday eki közim kaynadı,
Aktajıdıñ Ali degen biyleri,
Yaağınıñ astında taptaw etim oltırdı,
Sağağına bolat kılış saomasañ,
Şırıldatıp onnan öşim almasañ,
Esebiy ulı Narikten.
Ulan tuwmay kız tuwdıñ.

Bu sözlerdi esitken soñ, Şora kaarlanıp bulay tolğaydı:

El yetpesim äkelşi,
Awım tartıp mineyim
Aldaspanım äkelşi,
Aş belimeye ileyim.
Ak kürewkem äkelşi,
Öñşeñ etke kiyeyim.
Aktajıdıñ öktem ketken biylerin,
Kuwırıp barıp yeteyim,
Tuwram-tuwram eteyim,
Tuwrağan ettey eteyim
Bölik-bölik eteyim,
Börken koyday eteyim,
Böridey alıp yırtayım,
Börktey alıp kiyeyim,
Bu aytkanım etpesem,
Mıradıma yetpesem,
Narik ulı men Şora,
Anamnan aram tuwğan bolayım.

Karlandı bätir karlandı,
Katı yaman şamlandı,
Buğızlandı, bosandı,
Buzday temir kursandı,
El yetpes iygi atta mindi endi,
Kus yetpes ärüw attı yetti endi,
Bu ketkennen keti endi,
Ögiz töbe boyına,
Yöney baydıñ yürtına,
Ali-biyge yetti endi.

Şora:

Asselyam aleykum,
Aktajıdıñ Ali-biy,
Karager ärüw attıñ basına
Kalay sıydı noktañız,
Aytısayık, toktañız.
Aktajıdıñ Ali-biy
At beline mingen biy,
Bizim atay Nariktiñ
Otawına tüspediñ
Araklı-balın işpediñ
Koyınıñ etin yemediñ,
At üstinnen akırıp,
Ilaw tilep turğan biy.
Karager menim atımdı,
Tartıp alıp mingen biy,
Biy uwılı, men sağa,
El yetpesim bereyim,
Kus yetpesim bereyim,
Yanıñdağı bu kunde,
Yan saklawıñ bolayım,
Yaw aldında öleyim,
Aytkan sözge kelsene
Karagerim bersene.

Şoradıñ yahşılık an tilewine Ali-biy öktemlik etip bulay tolğaydı:

Men mendir men, mendir men,
Yan kutarmas endir men,
Kann taspalı bu künde
Karagerdi bermem men,
Ekidi berip birdi almak,
Seniñ isiñ tuwıl dı.

Şora:

Aktajıdıñ Ali-biy
Köşerli tawğa köşken biy,
Kök arayğa konğan biy,
Aktajıdıñ atlanıp,
Bizim atay Narikke,
Konaklıkka tüsken biy,
Atam menim Narikke,
Kamışıñdı tartkan biy,
Kılışıñdı kıl moynına artkan biy,
Meñli-Sıluw anama,
Kökirekten ketpes sözler aytkan biy,
Adanasım Lyalyüge,
Temirden suwık sözler aytkan biy,
Karager menim atımdı,
Tartıp alıp mingen biy.
Biy uwılı, men sennen,
Bir tileymin, bermeysiñ,
Köp tileymen, koymaysıñ,
Balşıbının öltirmey,
Balın kalay aşarsın?

Ali-biy:

Köşerli tawğa şık, Şora,
Körkiñdi seniñ köreyim,
Kök kübeñdi kiy, Şora,
Öneriñdi bileyim,
Köşerli tawdan artılma,
Ali-biyge katılma,
Köşerli tawdan artılsañ,
Ali-biyge katılsañ,
Ölgende yaman ölersin,
Kara yerdiñ tübine,
Bir yoklawsız ketersiñ.

Şora:

Aktajıdıñ Ali-biy,
Ağınlı suwday deli biy,
Arapa tawdan
Seniñ köñiliñ biyik biy,
El işinde sıylı biy,
Köpten köñiliñ tolı biy,
Saklawım menim san dı dep,
Köp maktanma, Ali-biy,
Saklawıñ seniñ san bolsın,
San yetpegen köp bolsın,
Sen saklawdan küsersiñ,
Karagerim ärüw attan tüsersiñ,
Karagerdi alarman,
Seniñ kimik kızıl şaşpaw kanlardı,
Sapaldas pan kolğa alıp,
Kılışıma yonarman.

Sonnan soñ ekewi ok atıspağa baslaydı.

Yas sorastı biy minen,
Atıspağa yay mınan,
Yas ükeni biy boldı.
Biydiñ atkan yayı
Şoradıñ iyer kasına kadaldı,
Narik ulı Şora attı,
Omraw yarıp ok tiydi,
Aktajıdıñ Ali-biy,
Oñkasınnan yığıldı.

Narik:

Anaw kara köringen,
Karağus kara tuwıl dı.
Han kazağın öltirgen,
Kademsiz bizim Şora uwıl dı.
Kademsizdi katı kayrap yiberdik,
Bu yazıdıñ boyında,
Töre tuwıl, kara öltirgen kutılmas,
Menim ulım er şora,
Kayda mekan eter ol.

Sonnan soñ Şora öziniñ Kırımda tınış turalmayasın bilip, kaşpağa äzirlenedi.

Aktajıdıñ Ali-biy ölgen kün,
Ak dawıtğay üyken köli bülgen kün,
Takıya börkim sınğan kün,
Okada aksam bolğan kün,
Bulğanıp öris etken kün,
Kärip atam kart Narik,
Kağay sarda katkan kün.
Kandawızım kozğalma,
Kayratlı künde ilermen,
Yas yüregim tebinme,
Yahşı tilek tilermen.
Kılışım kınnan köp şıkpa,
Kızıl taska bilermen,
Annam kärip muñayma,
Elimdi Kasay kölge eltermen,
Ak Lyülyüwim muñayma,
Kawğalı künde yetermen,
Alğanşığım kürsinme,
Kumidegi babaña,
Bölek sawkat etermen.

Sonnan soñ Şora kayda keteyim dep yürgende, bir kere tüs köredi.
Tüsinde Kazanğa barğan boladı. Sonnan soñ Şora Kırımnan kaşıp bas tasalar üşin Kazanğa ketüwge bel buwadı. Sol oy mınan atasına kelip bulay tolğaydı:

Al-al atam, al atam,
Al sawlık pan kal atam,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirdik,
Basımızğa ketpes bäle keltirdik,
Kazan degen el bar dep,
Bas tasalar yer bar dep,
Kaznalı Kırım kaldırıp,
Kazak şığa baraman.

Narik:

Bar-bar, balam, bar, balam,
Barğanda baktıñ aşılsın,
Kazan degen ellerdiñ,
Kapısı künnik yerden aşılsın.
Tartpalı besik tayanğan
Tañ mañı man uyanğan,
Tün uykısın dört bölgen,
Ayrı emşekten süt bergen,
Meñli-Sıluw anaña
Bir yolığa ket, balam.

Anasına barıp, Şora:

Al-al, annam, al, annam,
Al sawlık pan kal, annam,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirdik,
Basımızğa ketpes korlık keltirdik,
Kazan degen El bar dep,
Bas tasalar yer bar dep.
Kaznalı Kırım kaldırıp,
Kazak şığa baraman.

Meñli-sıluw:

Bar-bar, balam, bar, balam,
Barğanda baktıñ aşılsın,
Kazan degen ellerdiñ
Kapısı künnik yerden aşılsın,
Alğanşığıñ Ärüwge,
Bir yolığa ket, balam.

Hatına barıp, Şora:

Al-al, Ärüw, al, Ärüw,
Al sawlık pan kal, Ärüw,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirdik,
Basımızğa ketpes korlık keltirdik,
Kazan degen El bar dep,
Bas tasalar yer bar dep,
Kaznalı Kırım kaldırıp,
Kazak şığa baraman.

Altın (Ärüwi):

Ay ne bolğan, künnen soñ,
Kün ne bolğan aydan soñ,
Alañğar közli ak şortan,
Ol ne bolğan ekendi,
Anasın aydıñ teñiz
Kölden soñ.
Kara laşın ol aywan,
Ne kumsağay, ne yegey,
Edilden kök şöplegen,
Kazı mınan kuwdan soñ.
Biydayık kus ol aywan,
Zarnap kökke şığalmas,
Şetke bitken eki kıyak
Nuwdan soñ,
Egirsektey oralıp bitken kök oray,
Baylardıñ iyti otlar maldan soñ,
Bay üyinnen toy tarkar,
Oñ yaktağı eki totay kızdan soñ,
Törkinnen kelgen bay kızı,
Tirkemege tana tappas eken di,
Ayırı tuyak maldan soñ,
Maktanşılık bolmaydı eken,
Dawlet bastan tayğan soñ,
Bätirşilik bolmaydı eken,
Eleslengen eki arğımak
Attan soñ.
Menarası bulıtka yetken kök saray
Emsik bolğan eken di,
Töbesinnen dawıl urıp
Buzğan soñ.
Kubırsığan şeşekey,
Kuwray bolar solğan soñ,
Kubılama dariye,
Şüberek bolar tozğan soñ.
Kubırsığan ärüwler,
Kurtka bolar eken di,
Zamanınnan ozğan soñ,
Atan yekpen nardan soñ,
Kazı yemen yaldan soñ,
Erge barman sennen soñ,
Küymeñlesken köp yaman,
Kotanlı koyğa kol sozıp
Korlığın köp tiygizer
Sennen soñ.
Ala ket iyem, ala ket
At yalına sala ket,
Artıñnan sansız dabır kuwğanda,
Aldıñnan Sarı sazlar buwğanda,
Altın atlı ärüwdi,
Kurmanlıkka şala ket.

Sonnan soñ şora keteyekte, atası oğa bulay tolğap ügit beredi:

Aksam şaktan atlanıp,
Talpınıp Tarlan tawdan ötpe sen,
Kazandağı Kazı-gerey hanlardıñ,
Kapısınıñ karsı aldında turma sen,
Kazandağı kartlardıñ
Tilegin keri salma sen,
Kazan elde han bolsañ
Habarıñ elge dan bolsa,
Kartayğanda atañdı,
Bir yoklamay koyma sen.

Şora elden şığıp barğanda, suwdan keleyatkan bir kelinşek uşıraydı. Şoradıñ sawıtlanıp barayatkanın körip, kelinşek tolğaydı:
Kelinşek:

Kara-kaska ärüw atka oltırıp,
Kandawızğa sansız yebe toltırıp,
Mergeniñdi oñlı-sollı teris ilip,
Okalı şekpey oñ kiyip,
On kolıña kus alıp,
Yarğalıktıñ boyı mınan atlanıp,
Yawlardıñ karsı aldına aylanıp,
Ekindiden el taslap,
Törem, kayda barasıñ?

Şora:

Töre tuwıl karaman,
Anadan egiz tuwmay daraman,
Asılımdı sorasañ,
Nökis ulı tamaman.
Öz atımdı sorasañ,
Narikten tuwğan Şoraman,
Kazandı tabır äsker aldı dep,
Katı yaman baraman.
Men barğanşa Kazandı,
Tabır äsker almasa,
Aydap yolğa salmasa,
Kaznalı yürt Kazannıñ,
Kalasınıñ işinde,
Kapısınıñ tübinde
Taska sokkan
Temir şege bolarman.

Solay etip Şora Kazanğa barıp yetedi. Onı saray kızlarınıñ birisi körip tolğaydı:

Kazannıñ saf oramın ötkende,
Saraydıñ karsı aldına kelegende,
Astındağı Karageri sürnikti,
Basındağı suwsar börkin tüsirdi,
Karkıraday kara aydarı körindi,
Ay beti ala kökke atıldı.
Sosı kelgen misapir,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirgen,
Alidiñ Arıslan atlı biyine,
Ketpes korlık keltirgen,
Han yalalı kayratlı,
Şora bolar usaydı.

Şora Kazanğa kirip te, han sarayına toktamay, Kazannıñ bir şetinde yaşağan Sali atlı kartka barıp bulay tolğaydı:

Salam bolsın sizlerge
Ey Sali kart, Sali kart,
Salam berdim Sali atay,
Almaysıñma konakka.
Yan awırıp sen meni,
Ala koysañ konakka,
Atañ yürtı Kazanğa,
Kalabalık is tuwsa
Mıyığım murtıp köterip,
Men salarman yorıkka.

Sali kart:

Seksen beske kelgenmen,
Seksen bätir körgenmen,
Toksan beske kelgenmen,
Toksan bätir körgenmen.
Endigisi bu künde,
Toksannan toğız ötip baraman,
Kim ekeniñ bilealmay,
Kayran bolıp turaman,
Inamıñdı aytaşı,
Asılıñdı tolğaşı.

Şora:

Men arğan man, arğın man,
Ak sunkarday kırğıy mann,
Asılımdı sorasañ,
Ay tamğalı Tamaman
Arğı atamdı sorasañ,
Astıñ ulı Bay-ğazı,
Onıñ ulı er Tölek,
Narik ulı Şoraman.
Bu küngidi sorasañ
Soltan kölde yaşağan,
El hayırın aşağan,
Sali kart seniñ ulıñman.

Sali kart:

Üyge kir dep aytpağa,
Kart atañnıñ şayı yok,
Şayın aytıp kayteyim,
Şayına salar mayı yok.
Ötpegi yok, tuzı yok,
Uwılı yok, kızı yok, kızı yok,
Pakır miskin ağayman,
Kökiregim sırıldap,
Yüregimde mayım yok,
Dunıya mınan payım yok,
Üyge kirip sen, balam,
Kart anañnıñ kolın al.

Sonnan soñ Şora Sali karttıñ üyinde toğız yıl yaşaydı. Bir kün Sali kart Şoradı bätirlerdiñ yıyınına alıp baradı em özi bulay tolğaydı:

Neler yok ta, neler bar,
Bu yıyınnıñ işinde,
Türli-türli baylar bar,
Tülenmegen bätir bar.
Sıralı koblde sunkar bar,
Suw işinde bulan bar,
Kazan sarda Şora bar.
Inanmasañ, kara bar.
Bulay, bulay, bulay bar,
Munnan da üyken sarlar bar,
Sekerli kölde sunkar bar.
Suw işinde majar bar,
Majar basta İban bar
Elden alım aldırmas,
İygi tuwğan Mamay bar,
Degerşigi yazıda,
Tentek köşken noğay bar.
Handa Kambar ulı bar,
Özden bolsañ onda bar,
Biyeler minip toy etken,
Tawda Kazı mırza bar,
Şeşen bolsañ onda bar.
Kırımda ärüw Ali bar,
Ağa bolsañ onda bar,
Şılbırlı süngi kolğa alğan,
Karı awızına tayanğan,
Salidiñ ulı Şora bar.
Sınık süyem eli bar,
Eki kasınıñ arası,
Inanmasañ kara bar.

Bu yıyında soğıska barayak aldında sıylanıp zawk etip oltırğan bätirler Şoradı körmeydiler. Sonnan soñ Şora öpkeley berip, olarğa karap bulay tolğaydı:

Kulınşak pan Alınşak,
Soltan kölde yaşağan,
Maktanmağa bek kuşak,
Sali karttıñ üyinde,
Men toğız yıl yaşadım,
Men kelgeli toğız yıl,
Tanımadı biriñiz
Halk aytkanday bar eken,
Oysız eken hanıñız,
Bu Kazannıñ hanı bar da danı yok,
Kadısı bar da töre yok,
Kömen de bilemen,
Arakı ballar tilemen,
Kazan basıp yaw kelse,
Neterimdi bilermen.

Sonnan soñ Kulınşak bätir namıslanıp bulay tolğaydı:

Saar tañnan bilingen,
Sapı hanım biykediñ,
Sarayınıñ karsı aldına kelgende,
Karager äurüw atı süringen,
Narik ulı senme ediñ?
Saadat kölde yaşağan,
Toğız yıl konak bolıp aşağan.
Narik ulı senme ediñ?
Sadaktı belge ilmediñ.
Saklık mınan yürmediñ
Saksızlıkta tanıskan,
Narik ulı senme ediñ?

Sonnan soñ Kulınşak yoldaslarına karap bulay tolğaydı:

Arğımaktı arpa berip,
Tal kurıkka baylañız,
Ayañız mann sıypanız,
Kıstawlıda, kıyında,
Tatar atka yol berip,
Tanawınnan kann kelip,
Tarbayıp yolda tursa körersiz.
Kazannıñ aldı bos kamıs,
Endigiden soñıra,
Kalınlakta körersiz.
Sırağa kelgen bätirge,
Şıñ ayağın kuyıñız,
Sıradan ornın beriñiz,
Kazan atlı şaarğa,
Şurkıldağan awır äsker tolğanda,
Karap tursa körersiz.

Şora:

Kabırğama bitken bawır et,
Kanım töger usaydı,
Kabırğamnan kann şıkpağan süyekke,
Keter kus uyalar usaydı.
Äzizlegen bu yanım,
Bu Kazannıñ özi üşin,
Şeyit keşer usaydı.

Sonnan soñ Şora Sali kart üyine kaytadı. Em onda yaşap kaladı.
Ama Kırımda kalğan atası Narikti han yazalap tilenşilikke kaldırğan. Narik kart tilenip el kıdıra yüre, Kazanğa kelip şığadı em bulay tolğaydı:

Kazna, kazna mal kelse,
Kaznaşı karajılar süyiner.
Kapı aldına yaw kelse,
Kulınşak mınan er Şora
Kara kanğa boyalar.
Sonday bolğan bätir Şora atası,
Endigisi be künde,
Kırsawlı şelek kolğa alıp,
Elden-elge kıdırar.

Şora atasın razılatıp uzatıp yiberedi.
Sonnan soñ Kazan üstine yaw keledi. Bu soğısta Şora bötir yigitlerşe sigısıp, Karager atı mann Edil suwına batıp öledi.
Künnerde bir kün Şoradıñ anası balasın izlep Kazanğa keledi.
Ol Kazan yürip, köringen birewden Şoradı soraydı.
Ama Kazanda är kimniñ bası aylanıp, Meñli-sıluwdı eske sanğa alğan kisi yok.
Ahırında ol bulay tolğaydı.
Meñli-sıluw:

Atan türe akırıp,
Boz taylaklar bozlasıp,
Iñırasa turğan kün.
Şoram mingen Karager,
Üş ımtılıp kürsinip,
Kara suwğa batkan kün.
Zıyada yaltız Şoradı,
Kördiñizbe, biykeler.

Bir kız:

Ay, ay kurtka, ay kurtka,
Korjın ilip moynıña,
Sen de nege kelgensiñ,
Bu kıyınlı Kazanğa.
Tiri bolıp yürseñ de
Sen şe kärip ölgensiñ
Bizge kıyın kelgen soñ
Sen de kimge kereksiñ.

Meñli-sıluw:

Karşığadan tuwğan tuyğınday,
Hanımnan tuwğan soltanday,
Ağalar diywan etken.
Aydımnı kara töbedey.
Kabırğadan ol özi,
Artık şıkkan sübedey,
Şarkka bitken müyegi,
Är birisi arşınday.
A, biykeler, totaylar,
Kaysıñ uwıl tapkansız,
Kazan sarda duwlağan,
Kann yaralı Şoramday.

Kolımdağı oymağım,
Ak kümistey tırnağım,
Ekisi birdey mayırılıp,
Sol korlıkka köne almay,
Dunıyağa betim berip yüre almay,
Botası ölgen tüyedey,
Bozlay-bozlay kelgenmen,
Kann yaralı Şoramnıñ,
Ölgenin bügün bilgenmen.
Bu Kazannıñ kartınnan
Etim kalğır yasınnan,
Sorağannan payda yok.
Mağazığa kireyim,
Abıl-Kasım yas sokta,
Meni karap körsene,
Kann yaralı Şoramnıñ,
Bir habarın bersene.

Abıl-Kasım yas sokta,
Özim aytıp küyleydi.

Abıl-Kasım:

Ay-ay, anam, ay anam,
Ay yığılğan usaydı,
Ay da, künde kosılıp,
Teñ yığılğan usaydı,
Kart atası Nariktiñ,
Beli sınğan usaydı,
Meñli-sıluw anaydıñ
Közi şıkkan usaydı,
Bärin aytıp neteyim,
Seniñ ulıñ er Şora,
On segiz yıl bu Kazanda daw etip,
Btirligin dan etip,
Ahırısı, ey medet,
Suwğa ketken usaydı.

Meñli-sıluw:

Ay, ay künim, ay künim,
Suwğa ketken usaydı,
Kann yaralı Şora ulım.
Kayğıñ mınan kıyınıñ,
Esten ketpes ok boldıñ,
Yok boldıñ, Şoram, yok boldıñ
Endi kalay eteyim,
Botası ölgen tüyedey,
Bozlay-bozlay keteyim.

Bu haber 1840 defa okunmuştur.

Delicious  Facebook  FriendFeed  Twitter  Google  StubmleUpon  Digg  Netvibes  Reddit

Destanlar

Edige Destanı

Edige Destanı Yazar: Dr. M. Aziz SÜTBAŞ

Suyumbike Destanı

Suyumbike Destanı Yazar: Dr. M. Aziz SÜTBAŞ

Google Translate

GALERİ

ANKET

Yeni sitemiz sizce nasıl olmuş ???





Tüm Anketler

SAYAÇ

Aktif Ziyaretçi 1
Bugün Tekil1
Bugün Çoğul21
Toplam Tekil 60047
Toplam Çoğul213590
Ip 93.89.225.254

Tüm Hakları www.nogayturkleribulteni.org ve www.nogayturkleri.org aittir
RSS Kaynağı | Yazar Girişi | Yazarlık Başvurusu